Παλαιστίνη, θέατρο, πολιτική: Συναντώντας τον Ismail Khalidi και την Naomi Wallace

 

Συγγραφείς του θεατρικού Οράματα από το κέντρο της Γης, ο Παλαιστίνιος Ismail Khalidi και η Βορειοαμερικανίδα Naomi Wallace βρέθηκαν πρόσφατα στην Αθήνα στο πλαίσιο του ανεβάσματος του έργου από τη θεατρική ομάδα του Τμήματος Αγγλικής Φιλολογίας του ΕΚΠΑ.

Μια συζήτηση μαζί τους για την Παλαιστίνη και το θέατρο ως μορφή αντίστασης.

Είσαι Παλαιστίνιος, γεννήθηκες στη Βηρυτό, ενώ έχεις μεγαλώσει και ζήσει στις Η.Π.Α. Πώς εγγράφονται όλες αυτές οι ταυτοτικές αναφορές μέσα σου ως άνθρωπο, συγγραφέα, καλλιτέχνη;

Ιsmail Khalidi: Στην πραγματικότητα, ζω στη Χιλή επί μια δεκαετία.

Μεγάλωσα, ωστόσο, στις Η.Π.Α., όπου και εργάστηκα πολύ, οπότε σε μεγάλο βαθμό είμαι ένας Παλαιστίνιος της Διασποράς.

Η οικογένειά μου βρίσκεται διασκορπισμένη σε πολλά μέρη και νιώθω ταυτόχρονα σαν στο σπίτι μου σε πολλούς τόπους και στην πραγματικότητα όχι σαν στο σπίτι μου παντού.

Είμαι επίσης -κι αυτό είναι πολύ σημαντικό- ένας Παλαιστίνιος ο οποίος απολαμβάνει ένα ορισμένο επίπεδο προνομίων σχετιζόμενο με το οικογενειακό περιβάλλον μου, το ακαδημαϊκό υπόβαθρό μου, το διαβατήριο που κατέχω κ.λπ.

Προσπαθώ, λοιπόν, να έχω επίγνωση αυτής της συνθήκης. Όπως και εκατομμύρια Παλαιστίνιοι ανά τον κόσμο, αισθάνομαι, όμως, τελείως διαχωρισμένος, κατακερματισμένος και εξόριστος.

Γλωσσικά, είμαι πολύ επηρεασμένος από τη βορειοαμερικανική λογοτεχνία, ποίηση και μουσική, γράφω στα αγγλικά -προφανώς- και συχνά για ένα βορειοαμερικανικό ή αγγλόφωνο κοινό.

Νιώθω, ωστόσο, πως ο τρόπος που ακούω ή -μερικές φορές- μιλάω είναι από πολλές απόψεις παλαιστινιακά.

Αλλά και οι ιστορίες τις οποίες επιλέγω να γράψω αφορούν, κυρίως, στην Παλαιστίνη, τη Μέση Ανατολή, τον μουσουλμανικό κόσμο, την αντι-αποικιοκρατία και την αυτοκρατορία:

Aυτές είναι, εξάλλου, δυνάμεις που έχουν διαμορφώσει τη διαδρομή της οικογένειάς μου και τον κόσμο στον οποίο ζούμε.

Ο αντιιμπεριαλισμός, ο αντιρατσισμός, ο αντικαπιταλισμός είναι βασικοί άξονες της δουλειάς μου.

Ως Παλαιστίνιος δε βιώνω μονο την οργή, την ανημπόρια και τη θλίψη.

Βιώνω, επίσης, και την ενοχή επειδή μπορώ να αγκαλιάζω τον ηλικίας δυόμισι ετών γιο μου που γεννήθηκε μερικές μόνο μέρες μετά την έναρξη της γενοκτονίας, όταν δεκάδες χιλιάδες άλλοι γονείς δεν μπορούν να το κάνουν.

Τουλάχιστον κάνεις κάτι με το προνόμιό σου. Προσφέρεις «υπηρεσία» στην παλαιστινιακή υπόθεση.

Ι.Κ.: Το ελπίζω.

Ενδιαφέρομαι ολοένα και λιγότερο για το μέινστριμ βορειοαμερικανικό θέατρο, το οποίο εδώ και καιρό έχει κλείσει την πόρτα του στην απελευθέρωση των Παλαιστίνιων, σε καθετί ριζοσπαστικό, αντικαπιταλιστικό, αντιιμπεριαλιστικό.

Ο φιλελευθερισμός ανοίγει με πολλή ευγένεια την πόρτα στον φασισμό.

Το να ακούω, λοιπόν, φοιτήτριες/φοιτητές στην Αθήνα ή στη Γαλλία να διαβάζουν, να αναλύουν και να παρουσιάζουν το έργο μου φαντάζει πολύ πιο σημαντικό και χρήσιμο από την άποψη της συμμετοχής σε κάποιου είδους πολιτισμική αντίσταση.

Σε ποιον βαθμό είναι εφικτό να συνεχίζεις να αντιστέκεσαι, έχοντας κατά νου την εντεινόμενη συντηρητικοποίηση/φασιστικοποίηση σε Η.Π.Α., Ευρώπη και παγκοσμίως; Πώς υπερβαίνεις τους περιορισμούς;

Ι.Κ.:Δεν έχω οριστική απάντηση.

Πρέπει να παρεισφρέεις και να παρακάμπτεις και να φαντάζεσαι εκ νέου και να ασκείς πίεση από τα κάτω.

Κάποιοι άνθρωποι μπορούν, λοιπόν, να λειτουργούν ανατρεπτικά, εισάγοντας με πονηριά ένα έργο στο εθνικό θέατρο μια στις τόσες. Αυτό είναι χρήσιμο. Όπως και το θέατρο δρόμου. Δεν υπάρχει μόνο ένας τρόπος αντίστασης.

Το ζητούμενο είναι ο κοινός σκοπός, σε τι αντιτιθέμεθα, αλλά και τι προσπαθούμε να χτίσουμε. Αυτό που μερικές φορές μάς λείπει είναι η διαύγεια του οράματος κι η ενότητα σ’ αυτό. Ακόμα και εντός του ίδιου του παλαιστινιακού κινήματος.

Γι’ αυτό πιθανόν και βρισκόμαστε στο σημείο στο οποίο βρισκόμαστε.

Naomi Wallace: Τι όμορφο να σε ακούω να μιλάς, Ismail! (Γέλιο).

Πώς παρακάμπτεις εσύ, Naomi, ως συγγραφέας τους όποιους περιορισμούς;

N.W.: Είναι λανθασμένο να διερωτάσαι αν η δουλειά σου είναι αποτελεσματική ή αν μπορεί να αλλάξει τα πράγματα, αντί να απλά να αναλάβεις δράση.

Τις περισσότερες φορές δεν μπορώ να δω τι αντλούν οι άνθρωποι από τη δουλειά μου και πώς μπορεί να εισέλθει στη ζωή τους.

Ελπίζω να έχει αποτέλεσμα και να τους ενθαρρύνει να θέσουν άλλα ερωτήματα. Αλλιώς δε θα βρισκόμουν εδώ.

Η συνεργασία μου με το ΕΚΠΑ ή διάφορα θέατρα στη Γαλλία είναι από τις πλέον συναρπαστικές.

Λατρεύω να συνεργάζομαι με νέους ανθρώπους, να τους βλέπω να ενθουσιάζονται με ένα θεατρικό έργο.

Το Οράματα από το κέντρο της Γης που παρουσιάζεται στην Αθήνα [σημ.: η παράσταση ανέβηκε στις 26, 27 και 28 Μαΐου] μεταφράστηκε από τον αναπληρωτή καθηγητή του Τμήματος Αγγλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του ΕΚΠΑ, Κωνσταντίνο Μπλατάνη.

Τα μέλη της θεατρικής ομάδας του Τμήματος υποδύονται τους χαρακτήρες.

Πώς γνωριστήκατε, Ismail και Naomi;

Ι.Κ.: Γνωριστήκαμε στη Μινεάπολη το 2005.

Ν.W.: Πάνε είκοσι χρόνια!

Ι.Κ.: Εκείνη την εποχή ήμουν ηθοποιός και μόλις είχα αρχίσει να γράφω. Γνώριζα από καιρό τη δουλειά της Naomi. Συμμετείχα, επίσης, στην παράσταση της Πυρεξίας και κατόπιν γράψαμε ένα-δυο άρθρα μαζί.

Ν.W.: Πήγε τόσο καλό αυτό, που αποφασίσαμε να διασκευάσουμε το έργο του Γασάν Καναφάνι Επιστρέφοντας στη Χάιφα για το θέατρο, επειδή είχαμε ακούσει ότι το να εξασφαλίσουμε τα δικαιώματα από την οικογένειά του ήταν πρόκληση.

Και τα καταφέραμε. Είχαμε ένα μεγάλο θέατρο από πίσω μας, αλλά τελικά τρομοκρατήθηκε και αποσύρθηκε. Έτσι ξεκινήσαμε, πάντως. Στον βαθύ -αλλά όχι τόσο βαθύ- Νότο.

Ο ένας έγραφε τη μια σκηνή, η άλλη την επόμενη. Δεν είχαμε διαφωνίες. Συζητήσεις κάναμε. Όχι όμως για ζητήματα «ιδιοκτησιακής» φύσης, για το ποιος/ποια έγραψε τι. Οι εγωισμοί μας παραμερίστηκαν. Ο Καναφάνι μάς έμαθε πώς να γράφουμε.

Ι.Κ.: Διαφωνούσαμε για το ποιος/ποια, τελικά, είχε γράψει τη μία ή την άλλη ατάκα.

Τα πρώτα δύο θεατρικά έργα μας ήταν διασκευές. Πιο πριν είχαμε συγγράψει από κοινού τα άρθρα στα οποία αναφέρθηκα, ενώ είχαμε επιμεληθεί και ένα βιβλίο για το παλαιστινιακό θέατρο. Πατούσαμε σε κοινό πολιτικό και καλλιτεχνικό έδαφος.

Είναι πιο εύκολο να διασκευάσεις ένα έργο από κοινού με κάποιον αν πρέπει να μείνεις πιστός στο πρωτότυπο.

Ν.W.: Ήταν έδαφος για εκπαίδευση.

Ι.Κ.: Γράφαμε όσα θέλαμε και κατόπιν επιτρέπαμε ο ένας στην άλλη να διορθώσει το οτιδήποτε.

Ν.W.: Το κριτήριο ήταν αν όσα γράφαμε λειτουργούσαν.

Πόσο διαφέρουν τα κατά καιρούς κοινά των έργων σας; Είναι ο ενθουσιασμός που επιδεικνύουν ο ίδιος;

Ι.Κ.: Πάντα υπάρχει λογοκρισία στις Η.Π.Α. όσον αφορά στην Παλαιστίνη. Υπάρχει ακόμα κι εντός της διαδικασίας παραγωγής. Πρέπει, λοιπόν, πάντα να υπενθυμίζω στον εαυτό μου για ποιο κοινό γράφω.

Από την άλλη, πρέπει και να εκπαιδεύεις διαρκώς το κοινό, επειδή υπάρχουν πολλή παραπληροφόρηση, απανθρωποποίηση, ρατσισμός και άγνοια στις Η.Π.Α. Δεν πρέπει, όμως, να υποκύπτεις στο δέλεαρ τού να γράφεις για τους λάθος ανθρώπους.

Ή να παράγεις κάτι «ισορροπημένο».

Ν.W.: Στο θέατρο πάντα θέλουν να γράφεις και για τις δύο «πλευρές».

Ι.Κ.: Πολλοί αξιοπρεπείς, καλοπροαίρετοι συγγραφείς διαφθείρονται, νομίζω, από αυτήν τη συνθήκη.

Ευρισκόμενος στη Γαλλία και συζητώντας για το έργο μου με φοιτητές και φοιτήτριες, ένιωσα πως μέσα σε τρεις ώρες είχαν καταλάβει πολύ περισσότερα γι’ αυτό απ’ ό,τι το βορειοαμερικανικό κοινό την τελευταία εικοσιπενταετία.

Το χιλιάνικο κοινό πώς αντιδρά;

I.K.: Μόνο ένα έργο μου έχει ανέβει στη Χιλή. Σίγουρα οι άνθρωποι εκεί έχουν περισσότερες γνώσεις σχετικά με την Παλαιστίνη.

Η Χιλή έχει όμορφα ρεύματα πολιτισμικής αντίστασης, τα οποία όμως έχουν ευπρεπιστεί και υποστεί ηλεκτροσόκ από τον νεοφιλελευθερισμό.

Ο καπιταλισμός έχει τραυματίσει αυτήν τη χώρα και τους ανθρώπους της πραγματικά βαθιά. Η κανονικοποίηση του φασισμού έχει δουλέψει.

Πόσο απαιτητικό είναι να εξασφαλίσετε ότι η φωνή σας ακούγεται στις Η.Π.Α.;

N.W.: Υπάρχουν πολλά μικρά θέατρα, για τα οποία δεν ακούς κάτι, που συχνά κάνουν σημαντική δουλειά. Πρέπει, όμως, εσύ ο ίδιος να βγάλεις στη γύρα τη δουλειά σου, να βρεις σκηνοθέτες και θέατρα για να τη φιλοξενήσουν.

Ι.Κ.: Παλαιότερα, τουλάχιστον, υπήρχε στην Ελλάδα καλύτερη χρηματοδότηση των πολιτιστικών δρωμένων. Κάτι τέτοιο δε συνέβαινε ποτέ στις Η.Π.Α. Και οι θεατρικές παραγωγές δεν είναι φτηνές εκεί.

Είναι, λοιπόν, πολύ δύσκολο να χρηματοδοτήσεις θεατρικές παραγωγές με δικούς σου πόρους σε ένα τέτοιο περιβάλλον. Ένα έργο για την Παλαιστίνη δε θα λάβει κριτικές στις εφημερίδες ή θα το σαμποτάρουν, κι έτσι δε θα έρθει κόσμος στην παράσταση.

Ένα άλλο ζήτημα με το οποίο έρχεσαι αντιμέτωπος γράφοντας για την Παλαιστίνη ή για ζητήματα φυλής και τάξης, όπως τείνουμε να κάνουμε με την Naomi, είναι η εντυπωσιακή ικανότητα του φιλελευθερισμού να προσαρμόζεται και να οικειοποιείται.

Όταν συμβαίνει κάτι στην Παλαιστίνη, θα αναζητήσουν στις Η.Π.Α. κάποιον φιλελεύθερο σκηνοθέτη για να παρουσιάσει ένα έργο. Θα φροντίσουν να εντάξουν το σχετικό «πιάτο» στο «μενού», όχι όμως αυτό που πρέπει οι άνθρωποι να φάνε.

Πώς αισθάνεσαι ενόψει του ανεβάσματος των Οραμάτων από το κέντρο της Γης στην Αθήνα, Ismail;

Ι.Κ.: Είναι η πρώτη δουλειά στην οποία εμπλέκομαι που παρουσιάζεται στην Ελλάδα, γεγονός το οποίο με ενθουσιάζει.

Ξέρω, βέβαια, ότι η Αθήνα έχει αλλάξει μέσα από τη διαδικασία του εξευγενισμού: το κεφάλαιο είναι ύπουλο. Ξέρω, επίσης, για τη συνεργασία της ελληνικής κυβέρνησης με το Ισραήλ.

Από την άλλη, κάνοντας βόλτα στα Εξάρχεια λίγες ώρες νωρίτερα ένιωσα σαν να βρισκόμουν στη Βηρυτό ή στο Κάιρο.

Για μένα, η Ελλάδα έχει μια Ιστορία ακτιβισμού, φοιτητικών κινημάτων, διαδηλώσεων, αντιφασισμού. Αυτά σκέφτομαι, λοιπόν, όταν περπατώ στην πόλη.

Ολοκληρώνοντας την κουβέντα, θα ήθελα να μου μιλήσεις λίγο περισσότερο για το ίδιο το έργο.

Ι.Κ: Το Οράματα από το κέντρο της Γης αποτελεί, μεταξύ άλλων, έναν φόρο τιμής στην παλαιστινιακή φαντασία. Η ικανότητα να φανταζόμαστε είναι ένα από τα πράγματα που μας κάνουν ανθρώπους.

Στην περίπτωση των Παλαιστινίων, η φαντασία είναι επίσης ένα αντίδοτο στην απανθρωποποίηση.

Τροφοδοτεί την ανθεκτικότητα, την αντίσταση και την ακλόνητη επιμονή. Να θυμόμαστε και να (επανα)φανταζόμαστε το διαγραμμένο και κλεμμένο παρελθόν, την ίδια την κλεμμένη γη.

Να φανταζόμαστε νέους τρόπους επιβίωσης από το αδιανόητο: ένα μέλλον σε μια απελευθερωμένη Παλαιστίνη, όπου τα σύνορα ανοίγουν αντί να μάς περικυκλώνουν.

Να χρησιμοποιούμε τη φαντασία για να επινοήσουμε, να δημιουργήσουμε, να αναζητήσουμε χαρά και ηρεμία και να δώσουμε παρηγοριά σε ανθρώπινα και μη όντα γύρω μας.

Η φαντασία είναι μια πράξη ανυπακοής στην απανθρωποποίηση, αλλά και μια πράξη αγάπης για τον εαυτό σου και τον κόσμο γύρω σου.

Ευχαριστώ θερμά τον Ismail Khalidi και την Naomi Wallace για την ουσιαστική διά ζώσης κουβέντα.