Ράντου Ζούντε: «Η οπτική των Στωικών είναι πιο αισιόδοξη από την αθεϊστική»

 

Μια φαινομενικά τυπική μέρα εργασίας μιας δικαστικής επιμελήτριας εξελίσσεται με (κωμικο)τραγικά απρόβλεπτο τρόπο, ωθώντας την να ανανοηματοδοτήσει τη ζωή της.

Έτσι λίγο-πολύ συνοψίζεται το Kontinental ’25 του Ράντου Ζούντε, που προβάλλεται τον Φεβρουάριο στο Cinobo Πατησίων. Συναντώντας τον σκηνοθέτη.

Σιχαίνομαι την καταναλωτική φρενίτιδα η οποία μασκαρεύεται σαν «θρησκευτική εορταστική περίοδος».

Επειδή, λοιπόν, συναντιόμαστε στην Αθήνα στο πλαίσιο του 14^ου ΦΠΚΑ και ενόψει των Χριστουγέννων του 2025, θα ήθελα να μου πεις πώς νιώθεις γι’ αυτές τις περιόδους.

Ενδιαφέρουσα ερώτηση!

Πρώτα απ’ όλα, το ότι βρίσκομαι στην Αθήνα μετά τον κρύο, βροχερό δεκεμβριάτικο καιρό του Βουκουρεστίου και βλέπω ηλιοφάνεια και πράσινα φύλλα στα δέντρα είναι σοκαριστική εμπειρία, επειδή είναι αναζωογονητική.

Δε χορταίνω να βλέπω τα πρασινισμένα δέντρα. Είναι τόσο όμορφα! Αποτυπώνεται και στη δουλειά μου αυτή η λαχτάρα.

Ένα από τα σημαντικά ερωτήματα στην τέχνη και τον κινηματογράφο είναι πώς μπορούμε να δούμε τον κόσμο με καινούριο βλέμμα.

Και αθώο, ίσως;

Να βλέπεις ακόμα και τα κοινότοπα πράγματα -πόσο μάλλον το σινεμά ή το θέατρο- με αθώο βλέμμα, όπως βλέπεις τα δέντρα όταν πρασινίζουν μετά από μήνες. Τα καθιστά πιο απολαυστικά.

Ασφαλώς και διαπιστώνεται η εμπορευματοποίηση στην οποία αναφέρθηκες, ο μετασχηματισμός της περιόδου σε ένα ως επί το πλείστον κιτς σόου.

Επί κομμουνιστικής δικτατορίας, οι χριστουγεννιάτικοι εορτασμοί στη Ρουμανία ήταν επισήμως απαγορευμένοι.

Οι πιο παραδοσιακές οικογένειες, ωστόσο, όπως οι παππούδες κι οι γιαγιάδες μου, που ζούσαν στην επαρχία, τηρούσαν τα έθιμα.

Η μετατροπή της περιόδου σε εορτασμό της Κόκα Κόλα, όταν ήμουν νέος, μου προξενούσε αηδία. Αλλά καθένας κάνει ό,τι του αρέσει, οπότε δε με νοιάζει.

Επιπλέον, από τότε που απέκτησα παιδιά συνειδητοποίησα πως όλες αυτές οι διακοσμήσεις τους αρέσουν.

Τρίτο, και πιο σημαντικό, προσπαθώ να προσεγγίζω τα φαινόμενα τα οποία συζητάμε με αποστασιοποιημένο βλέμμα. Επιδιώκω να τα μελετώ και να τα κατανοώ- ως θέαμα, ακόμα και ως ταινία.

Ως ταινία σε εξέλιξη.

Απολύτως. Όχι ως κάτι προς απόλαυση, αλλά που με κρατά υγιή και σε εγρήγορση.

Στη Ρουμανία, πολλά πάνε στραβά -και κάποια καλύτερα-, αλλά ευτυχώς η δουλειά μου μού επιτρέπει να εντοπίζω τι προκύπτει από την πραγματικότητα, η οποία με τη σειρά της τροφοδοτεί τη δουλειά μου. Δεν είμαι κυνικός.

Υπάρχει, πάντως, πολύς κυνισμός στην εποχή μας, όσο και έλλειψη ηθικής - κι όχι με τη συντηρητική έννοια.

Μιας κι η Ορσόλυα, η πρωταγωνίστρια του Κontinental ’25, είναι πολύ ηθικός και ενοχικός άνθρωπος, γιατί το ζητημα της ηθικής είναι τόσο σημαντικό για σένα, τόσο σε φιλμικό επίπεδο όσο και στο πλαίσιο της καθημερινότητας;

Μιλώντας για τον χαρακτήρα της Ορσόλυα, δεν είμαι κι ο ίδιος σίγουρος για το αν θα έπρεπε να αισθάνεται τόσο ένοχη, ούτε κι αν όντως νιώθει έτσι.

Βιώνει ένα είδος απόλαυσης εισερχόμενη σε μια κατάσταση ψυχικής δυσφορίας και αυταρέσκειας. Εντέλει, δεν προβαίνει στις σοβαρές χειρονομίες στις οποίες θα μπορούσε να προβεί.

Και δεν εννοώ ότι υποκρίνεται, αλλά πως έχει πολλά αντιφατικά στοιχεία στη σκέψη και τη συμπεριφορά της. Αυτές οι αντιφάσεις την καθιστούν πιο ενδιαφέρουσα ως χαρακτήρα. Δεν είναι άγια.

Ας πάρω ως παράδειγμα το φρικτό ζήτημα της Γάζας και της γενοκτονίας η οποία συντελείται εκεί, συμπεριλαμβανομένης και της 7^ης Οκτώβρη.

Πολλοί καλοπροαίρετοι άνθρωποι νεαρής ηλικίας το προσεγγίζουν στα σόσιαλ μίντια σαν μόδα, και αντιμετωπίζουν με επιθετικό τρόπο διαδικτυακά όσους δε λειτουργούν αντίστοιχα.

Οπότε αντιστέκομαι κάπως στις κατηγορίες περί ανηθικότητας...

... Όταν ο ίδιος που κατηγορεί δε λειτουργεί κριτικά.

Και νομίζω πως τα σόσιαλ μίντια τροφοδοτούν αυτήν τη φρενίτιδα.

Όσον αφορά στο φιλμ, η ηθική είναι το λιγότερο σημαντικό ζήτημα, αν και υπάρχει ηθική διάσταση στο καθετί. Δε θα εξετάσουμε εδώ την προέλευση της ηθικής - αν είναι θρησκευτική, φιλοσοφική ή κοινοτική.

Σημαντικότερη είναι η πολιτική, η οικονομική ή η κοινωνική παράμετρος. Το πιο εύκολο για την Ορσόλυα είναι βλέπει τα πράγματα υπό το πρίσμα της ηθικής.

Αν τα ανήγαγε στην πολιτική ή την οικονομική τους διάσταση, θα ήταν πιο δύσκολο να τα λύσει σε ατομικό επίπεδο. Θα έπρεπε να ενταχθεί σε ένα οικολογικό κόμμα, που βασικά δεν έχουμε στη Ρουμανία.

Γιατί έπρεπε να είναι ουγγρικής καταγωγής; Προκειμένου να θίξεις το ζήτημα του ρουμανικού εθνικισμού, ιδίως έναντι των Ρουμάνων πολιτών ουγγρικής καταγωγής, αλλά και του εθνικισμού γενικότερα;

Η ταινία εξελίχθηκε με αργούς ρυθμούς. Είχα την αρχική ιδέα 14 χρόνια πριν. Την πρότεινα στην Τηλεόραση, αλλά την απέρριψαν, κι έπειτα την άφησα στην άκρη. Κατά διαστήματα, επανεξέταζα την ιδέα, μεχρι που την εγκατέλειψα.

Το 2024, στη διάρκεια της προετοιμασίας του επόμενου φιλμ μου, Ντράκουλας, αντιμετωπίζαμε προβλήματα με τα χρήματα για την παραγωγή του. Υποτίμησα το κόστος των γυρισμάτων, ήταν πολλαπλάσιο του αρχικού προϋπολογισμού.

Παρά τις περικοπές, το κόστος παρέμενε πολύ μεγαλύτερο, κι έτσι ανεστάλησαν τα γυρίσματα.

Πρότεινα, λοιπόν, στον διευθυντή φωτογραφίας να γυρίσουμε άλλη μια ταινία με iPhones μέσα σε δέκα μέρες, μιας και δεν είχαμε αρκετά χρήματα, αν το συνεργείο και οι ηθοποιοί από το Ντράκουλας ήθελαν να διαθέσουν αυτές τις επιπλέον ημέρες.

Θα πληρώνονταν είτε για ένα διήμερο από την παραγωγή ή κάποιον επενδυτή ή με ποσοστά επί των πωλήσεων του φιλμ.

Επικοινώνησα, λοιπόν, με το cast και τους τεχνικούς, και συμφώνησαν να προχωρήσουμε, ακόμα κι αν δεν πληρώνονταν.

Δεν είχα ακόμα τον κεντρικό χαρακτήρα, βέβαια, μέχρι που θυμήθηκα ότι στο Ντράκουλας συμμετείχε η Έστερ Τόμπα σε έναν μικρό ρόλο.

Κάναμε μια συνάντηση μέσω Zoom, επειδή ζει στην Τρανσυλβανία. Μιας κι έχει έντονη ουγγρική προφορά, αποφάσισα να «παίξω» μ’ αυτό το στοιχείο, εισάγοντας τόσο το στοιχείο του εθνικισμού όσο και της ιδιοκτησίας.

Όλη η Ιστορία της Τρανσυλβανίας -και της Ευρώπης, αν θέλεις- σχετίζεται με την κατοχή γης και ιδιοκτησίας.

Μετά την Επανάσταση του 1989, η αντιπαράθεση μεταξύ εθνικά Ρουμάνων και εθνικά Ούγγρων σχεδόν κατέληξε σε Εμφύλιο. Για μερικές ημέρες τον Μάρτη του 1990 είχε συντελεστεί η αρχή ενός τέτοιου πολέμου, με νεκρούς και ξυλοκοπημένους.

Θεωρούσα πως η επιλογή του χαρακτήρα της ήταν προϊόν συνειδητής σκέψης και σχεδιασμού, αλλά τελικά προέκυψε από τη συγκεκριμένη συνθήκη.

Ακόμα κι η Κλουζ, όπου έγιναν τα γυρίσματα, δεν περιλαμβανόταν στην αρχική ιδέα. Κατέστη, όμως, σημαντική, επειδή η πόλη εξελίχθηκε σε κόμβο για εταιρείες πληροφορικής.

Το γεγονός αυτό φέρνει πολλά χρήματα, αλλά και ανισότητα, αστική ανάπτυξη χωρίς κανόνες και εξευγενισμό.

Πίστεψέ με, και στην Αθήνα όπου ζω από επιλογή, η κατάσταση όσον αφορά στο στεγαστικό δε διαφέρει, ο δε χαρακτήρας του απειλούμενου με έξωση Ίον φαντάζει πολύ καθημερινός.

Κυβερνά (και) στη Ρουμανία το κτηματομεσιτικό κεφάλαιο;

Υπάρχει συνδυασμός αυτού του λαίμαργου λόμπι με διεφθαρμένους πολιτικούς ή με πολιτικές επιχειρήσεις οι οποίες δε λειτουργούν προς όφελος του πολίτη, αλλά προς εκείνο των μεγάλων κτηματομεσιτικών εταιρειών.

Και, ταυτόχρονα, προς βλάβη των κατοίκων του Βουκουρεστίου, καθώς έχουμε όλο και λιγότερους χώρους πρασίνου, οπότε και η θερμοκρασία ανεβαίνει.

Ακόμα και η ποιότητα των κατασκευαστικών υλικών είναι πολύ κακή, γι’ αυτό και σε πολλές περιπτώσεις μετά από έναν χρόνο πολλά νεόκτιστα διαμερίσματα καταρρέουν.

Απολαυστική είναι η συνομιλία της Ορσόλυα με τον ιερέα, ο οποίος χαρακτηρίζεται από τη συνήθη υποκρισία και τα διπλά στάνταρ που σχετίζονται με την ιδιότητά του.

Σε κριτικές -κυρίως στη Ρουμανία- με κατηγόρησαν πως ο χαρακτήρας του ιερέα είναι καρικατουρίστικος.

Πρώτα απ’ όλα, η ταινία είναι σκηνοθετικά στιλιζαρισμένη και η δόμηση των διαλόγων δεν είναι εντελώς ρεαλιστική.

Κατά δεύτερον, δεν πιστεύω ότι ο χαρακτήρας του είναι καρικατουρίστικος. Άντλησα την επιχειρηματολογία του από σημαντικούς θεολόγους, των οποίων τα κείμενα έχω διαβάσει.

Στα νιάτα μου, αναζητούσα τον Θεό και ήθελα να γίνω πιστός του ελληνορθόδοξου χριστιανισμού, που μοιραζόμαστε. Σταδιακά, και χωρίς θλίψη, συνειδητοποίησα πως δεν μπορώ.

Επιπλέον, η ελληνορθόδοξη εκκλησία στη Ρουμανία είναι -και πάντα υπήρξε- φρικτή, πολιτικά μιλώντας.

Πάντα στεκόταν εναντίον της νεωτερικότητας, της Ευρώπης, των δικαιωμάτων. Αναμενόμενο ως έναν βαθμό, αλλά δε θέλω να είμαι μέρος της, και, αν μπορώ, θέλω να την πολεμήσω.

Δε νομίζω καν ότι τα λόγια του ιερέα είναι υποκριτικά. Αυτά υποστηρίζει το δόγμα.

Και κάθε θεσμοθετημένη θρησκεία είναι κομμάτι του κράτους και της κοινωνίας, αλλιώς περιθωριοποιείται.

Σε ελκύει πολύ περισσότερο η φιλοσοφία του Ζεν, υποθέτω.

Αν θέλεις, βρίσκεις ψήγματα του Ζεν στον Πλάτωνα, τους Στωικούς (Επίκτητο, Μάρκο Αυρήλιο) ή στον Επίκουρο. Με ελκύει γιατί χρειάζομαι μια οπτική στα πράγματα που θα με βοηθήσει να συνεχίσω.

Η οπτική των Στωικών είναι, για μένα, πιο αισιόδοξη από τη χριστιανική ή από την βασισμένη στις Δυτικές αξίες αθεϊστική.

Τόσο η φιλοσοφία του Ζεν όσο και η ταοϊστική θέτουν στο κέντρο τον θάνατο και την απουσία λύτρωσης και μεταθανάτιας ζωής. Αυτό σίγουρα προξενεί απελπισία, αλλά παρέχει και μια ελαφρότητα.

Δε θα είχα κάνει κάποιες από τις ταινίες μου αν δε σκεφτόμουν έτσι. Στην τελική, όλοι θα πεθάνουμε, το σύμπαν θα πεθάνει, ο πλανήτης θα πεθάνει, οπότε ποιος νοιάζεται;

Το Κοntinental ’25 τελειώνει μες στη σιωπή. Πώς προσεγγίζεις τη σιωπή σε αφηγηματικό επίπεδο;

Προσπαθώ να είμαι σαν τον Τζον Κέιτζ, έναν ήρωά μου που προσπαθούσε να δει τα πάντα με μουσικούς όρους.

Ο Κέιτζ δημιουργούσε μουσική για να μας βοηθήσει να ανοίξουμε τα αυτιά μας στην πραγματική ζωή. Τον πιστεύω.

Η σιωπή είναι δύσκολη όταν ζεις σε τόσο θορυβώδεις πόλεις, όπως το Βουκουρέστι ή η Αθήνα.

Σε φιλμικό επίπεδο, εξακολουθώ να μη γνωρίζω πώς να εξισορροπήσω τον ήχο και τη σιωπή στις δουλειές μου.

Τα περισσότερα φιλμ του Σταν Μπράκατζ ήταν χωρίς ήχο και μουσική, επειδή ήθελε οι θεατές να βλέπουν τις εικόνες. Η προσθήκη ήχου και μουσικής σε περισπά. Υπάρχει μια αλήθεια σ’ αυτό.

Δε χρειαζόμαστε όλους τους ήχους. Ψυχολογικά, ωστόσο, είμαστε πολύ περισσότερο ευαισθητοποιημένοι στους θορύβους. Πολύ σπανιότερα αναζητάμε μια εικόνα που μας εντυπωσιάζει οπτικά.

Η συνέντευξη με τον σκηνοθέτη πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του 14^ου ΦΠΚΑ.

Ευχαριστώ θερμά την Ευάννα Βενάρδου, την Νεφέλη Γκαμπάντ και τον Ιάκωβο Σκενδερίδη για τη συνδρομή τους στον προγραμματισμό της.

Η ταινία του Ράντου Ζούντε Kontinental ’25 προβάλλεται στις 2,10,11 και 18 Φεβρουαρίου στο Cinobo Πατησίων σε διανομή του Cinobo.