Shpëtim Selmani: «Η τέχνη δεν μπορεί ν’ αλλάξει κάτι, αλλά μπορεί να βρει αλήθειες»

 

Καταξιωμένος ποιητής, συγγραφέας και θεατρικός ηθοποιός, ο Κοσοβάρος Shpëtim Selmani ανθολογείται στο τεύχος 32 του εκλεκτικού περιοδικού Τεφλόν. Με αυτήν την αφορμή, συζητάμε μαζί του. Με πάθος και ειλικρίνεια.

Γράφεις ποίηση και πρόζα, ενώ είσαι και καταξιωμένος θεατρικός ηθοποιός. Η ποίηση ή η υποκριτική ήρθε πρώτα στη ζωή σου; Ποιες ανάγκες εκπληρώνει η καθεμιά;

Είμαι παιδί της δεκαετίας του 1990, όταν η χώρα μου περνούσε σε μια σκληρή πολιτική, κοινωνική και ψυχολογική κρίση, που είχε ως αποτέλεσμα τον πόλεμο.

Ο πατέρας μου μού είχε φέρει διαφορετικούς τίτλους βιβλίων από το εργοστάσιο στο οποίο δούλευε. Είχαν μια βιβλιοθήκη που είχε αρχίσει να καταστρέφεται από το σερβικό καθεστώς εκείνη την εποχή. Θυμάμαι ότι τα είχα διαβάσει γρήγορα.

Ήμουν ένα ντροπαλό, περιορισμένο και περίεργο παιδί, με ερωτήσεις οι οποίες ανησυχούσαν τους συγγενείς μου. Ίσως όπως κάθε παιδί. Αυτά τα ερωτήματα ήταν και εξακολουθούν να είναι το θέμα της λογοτεχνίας.

Η λογοτεχνία αφορά στις απαντήσεις σε ερωτήσεις που προέρχονται από ένα παιδί. Ακόμα και σήμερα. Κατά κάποιον τρόπο. Η λογοτεχνία, λοιπόν, μού ήρθε νωρίς.

Όταν ήμουν παιδί, έπαιζα επίσης διαφορετικούς ρόλους εμπνευσμένους από γεγονότα στα οποία συμμετείχα ή που παρατηρούσα. Άρα ήρθαν με φυσικό τρόπο. Γενικά, δε θέλω να επιβάλλω τα πράγματα.

Λογοτεχνία και θέατρο διαφέρουν ως μέσα, αλλά φυσικά υπάρχουν και μεγάλες ομοιότητες.

Η λογοτεχνία είναι κάτι ατομικό. Το θέατρο είναι ομαδικό. Έχουν εκπληρώσει μια ανάγκη που μου ήταν απαραίτητη ως νεαρού ανθρώπου αλλά παραμένει ακόμα μυστηριώδης.

Έχω μεγαλώσει πια. Οι δαίμονες μέσα μου και η πραγματικότητα έξω από μένα σχεδόν θέλουν να με καθορίσουν. Συνεχίζω να πιστεύω σ’ αυτήν την παρόρμηση την οποία είχα ως παιδί.

Η πρώιμη ποίησή σου κυριαρχείται από την απεικόνιση της ζοφερής, ασφυκτικής ζωής των κατώτερων τάξεων των Βαλκανίων και του Κοσόβου, μιας ζωής που περιγράφεται ως «αμερικανική κόλαση» (Γράμμα σ’ έναν άγνωστο Γάλλο ποιητή).

Νιώθεις κοντά στο βαλκανικό προλεταριάτο; Και γιατί η ζωή του είναι μια «αμερικανική κόλαση»;

Επίτρεψέ μου να σου εξηγήσω το πλαίσιο εντός του οποίου γράφτηκε αυτό το ποίημα. Συνδέεται περισσότερο με ορισμένες σιωπηλές προκαταλήψεις σχετικά με το ότι είμαστε μια αμερικανική αποικία.

Πολλοί Ευρωπαίοι έχουν καλλιεργήσει μια προκατάληψη εναντίον μας ως χώρα. Θυμήσου πως ήμασταν απομονωμένοι για περισσότερα από είκοσι χρόνια. Δεν είχαμε ελεύθερη μετακίνηση.

Στο μεταξύ, ως κοινωνία προερχόμασταν από έναν πόλεμο και ήταν απαραίτητο για εμάς να ανοίξουμε τους ορίζοντές μας και να δούμε πιο μακριά.

Το «αμερικανική κόλαση» είναι ειρωνικό, κυνικό και φυσικά σκωπτικό. Έναντι όλων όσοι τρέφονται με λανθασμένες και συχνά γελοίες πληροφορίες.

Απέναντι σε όλους αυτούς που εξακολουθούν να καλλιεργούν έντονες διαχωριστικές γραμμές στον χάρτη και να κρίνουν την αδυναμία.

Είναι καλύτερο να πεις πως δεν ξέρεις πού βρίσκεται η Ελλάδα παρά ότι η Ελλάδα είναι κοντά στην Πορτογαλία. Και να είσαι σίγουρος για αυτό. Για κάτι περισσότερο από αυτό.

Αυτό το ποίημα αποτελεί μια έκκληση σε όλους τους ανθρώπους να γνωριστούν μεταξύ τους. Και να είναι πάνω από έθνη. Αναφέρεται στο έθνος σαν έναν παραλογισμό. Οι άνθρωποι είναι άνθρωποι. Είναι ελεύθεροι. Παντού. Σε κάθε έθνος.

Κάτι άλλο συμβαίνει. Η βλακεία είναι ισχυρή και η άγνοια είναι σαν ένα επικίνδυνο υποβρύχιο.

«Tα Bαλκάνια είναι σφαγείο/ γεμάτο βαριεστημένα μοσχάρια. [...] Δεν υπάρχει ούτε Παράδεισος ούτε Κόλαση/ στα Βαλκάνια, η ενοχή ευδοκιμεί/ περισσότερο απ’ οποιοδήποτε άλλο αμάρτημα», γράφεις στο Βαλκάνια.

Γιατί, κατά τη γνώμη σου, τα Βαλκάνια είναι χώρα αμοραλισμού και ενοχής;

Επίτρεψέ μου να εξηγηθώ μέσα από το ακόλουθο ποίημα. Δε μου αρέσει να χρησιμοποιώ ποιήματα σε συνεντεύξεις, αλλά νομίζω ότι είναι η κατάλληλη ώρα:

«Οι Έλληνες δε συμπαθούν τους Μακεδόνες και επειδή δεν τους αρέσουν

Οι Μακεδόνες έγιναν Βόρειοι,

Καθετί που δε μας αρέσει βρίσκεται στον Βορρά,

Οι Μακεδόνες δε συμπαθούν τους Έλληνες,

Από την άλλη, οι Έλληνες δε συμπαθούν τους Τούρκους,

Οι Τούρκοι είναι ισχυροί, λένε ‘Τρώμε Έλληνες’,

Οι Έλληνες δε συμπαθούν ούτε και τους Αλβανούς,

Οι Αλβανοί δε συμπαθούν τους Έλληνες,

Οι Μακεδόνες και οι Αλβανοί δεν αλληλοσυμπαθιούνται,

υπάρχουν εντάσεις μεταξύ τους,

Έπειτα οι Σέρβοι δε συμπαθούν τους Αλβανούς,

τους Κροάτες και τους Βόσνιους,

Οι Σλοβένοι μάς κοιτούν από απόσταση,

Οι Αλβανοί, οι Κροάτες και οι Βόσνιοι

δε συμπαθούν τους Σέρβους,

Οι τυχεροί και σοφοί Σλοβένοι κοιτάζουν

τους Μαυροβούνιους και τους Αλβανούς απέναντι,

να πίνουν καφέ σε ξεχωριστά τραπέζια σε ένα μπαρ.

Οι Σλοβένοι φαίνεται να διατρέχουν λίγο μεγαλύτερο κίνδυνο από τους Ευρωπαίους, που αναλογίζονται το βαλκανικό κουβάρι».

«[Τα Βαλκάνια] είναι εκ φύσεως τόπος εγκλημάτων, γενοκτονιών και πραξικοπημάτων», συνεχίζεις. Γιατί  «εκ φύσεως»;

Ειρωνικό είναι. Στο τέλος ρίχνουμε την ευθύνη στη φύση. Είναι υπεύθυνη για τα πάντα, κι έτσι να συνεχίζουμε να της δείχνουμε τα μπράτσα μας. Και να σκοτώνουμε περισσότερο.

Φυσικά και είμαστε κακοποιητές. Επί αιώνες διαπράττουμε καθετί πρωτόγονο, για να σκοτώσουμε τους άλλους, επειδή είναι οι άλλοι. Και ναι, υπάρχει η φύση για να διατυπώσει πολλές ερωτήσεις.

Το Libërthi i dashurisë (Bιβλιαράκι αγάπης), EUPL 2020, είναι μια αντανάκλαση της σχέσης σου με τον πατέρα σου, την σύντροφό σου, τη λογοτεχνία, τον εθνικισμό και τον καταναλωτισμό, καθώς κι εσύ ετοιμάζεσαι να γίνεις πατέρας.

Πώς έχει αλλάξει η οπτική σου για τον εαυτό σου, τον κόσμο, τις σχέσεις με τους άλλους και τη λογοτεχνία αφότου έγινες πατέρας; Πώς ιεραρχείς τις ανάγκες, τις επιθυμίες και τις ευθύνες σου ως γονιός και ως πολιτικοποιημένος καλλιτέχνης;

Ο ρόλος μου ως πατέρας έχει ασφαλώς αλλάξει την αντίληψή μου σχετικά με κάποιες αποφάσεις.

Δεν είναι εύκολο για μένα να είμαι πατέρας. Στην αρχή με έλουζε ιδρώτας. Έκλαιγα κι είχα πολλά ερωτήματα για τον εαυτό μου. Η πατρότητα με βοήθησε, όμως, να αυξήσω την υπευθυνότητά μου.  

Παλαιότερα, δεν είχα υπάρξει και πολύ υπεύθυνος. Αναμφίβολα, υπάρχει και πολλή αγάπη. Πολλή ενσυναίσθηση. Ο γιος μου έχει αρχίσει να διαβάζει και με ευχαριστεί πολύ όταν τον βλέπω να το κάνει. Είναι κάτι ανεκτίμητο.

Δεδομένου του ότι κατάγεσαι από μια μικρή βαλκανική χώρα, έχεις βιώσει υποτιμητική ή πατερναλιστική συμπεριφορά εκ μέρους των δυτικοευρωπαϊκών λογοτεχνικών φεστιβάλ/ιδρυμάτων ή μεμονωμένων καλλιτεχνών;

Ναι, οι μεγάλες χώρες ή οι ισχυρές χώρες παράγουν άτομα που εκμεταλλεύονται αυτό το πλεονέκτημα.

Αλλά ο Μάρτιν Έιμις έγραψε κάποτε πως η δημογραφία είναι ένα τέρας. Θα πρέπει να το ξέρουμε αυτό. Έτσι, και πάλι η φύση μπαίνει στο παιχνίδι. Για κάποια πράγματα πρέπει όντως να κατηγορηθεί ή όχι;

Φαίνεται ότι αυτές τις μέρες με γοητεύει η σχέση φύσης και ανθρώπου. Ως συγγραφέας πρέπει πάντα να μιλάω ως πολιτικός σε λογοτεχνικές εκδηλώσεις γιατί το κοινό ενδιαφέρεται να ρωτά πάντα για τη σύγκρουση Κοσόβου και Σερβίας.

Για μια στιγμή βλέπω τον εαυτό μου ως πολιτικό.

Και θυμάμαι την Βισουάβα Σιμπόρσκα όταν λέει πως το να ζεις ή να μη ζεις είναι ένα πολιτικό ζήτημα. Ας γίνουμε και πολιτικοί τότε, αλλά καλοί και δίκαιοι - αν μπορούμε. Ας γίνουμε, λοιπόν, άνθρωποι πρώτα.

Γενικά, σε ποιον βαθμό η βαλκανική λογοτεχνία υποεκπροσωπείται στους λογοτεχνικούς κύκλους της Δυτικής Ευρώπης και ως προς τη διαθεσιμότητα στο ευρύτερο κοινό μέσω ενός συντονισμένου προγράμματος μεταφράσεων;

Νομίζω ότι η βαλκανική λογοτεχνία έχει κάτι το θλιβερό. Η μνήμη είναι ακόμα νωπή σε σχέση με τον πόλεμο.

Έχω διαβάσει σύγχρονους Βαλκάνιους συγγραφείς και είναι όλοι μηδενιστές, περιφρονητικοί και αποκρουστικοί σε βαθμό ο οποίος συχνά είναι αφόρητος.

Και χωρίς να θέλω να μιλήσω για τον εαυτό μου βρίσκομαι, όμως, εκεί. Νομίζω πως πρέπει να υπάρξουν περισσότερα λογοτεχνικά δρώμενα που να διευκολύνουν αυτήν την αναγνώριση.

Για παράδειγμα, δεν ξέρω αν υπάρχει φεστιβάλ αφιερωμένο στη βαλκανική λογοτεχνία.

Στην Πρίστινα διοργανωνόταν ένα υπέροχο φεστιβάλ το οποίο έπαιξε αυτόν τον ρόλο με δυνατό τρόπο. Τώρα, όμως, δεν υπάρχει πλέον ή έχει αλλάξει μορφή.

Ζώντας σε μια ταραγμένη και με ουλές από επιφανειακά επουλωμένα τραύματα περιοχή, ποιες είναι οι κύριες προκλήσεις που αντιμετωπίζουν το Κόσοβο και τα Βαλκάνια σε πολιτιστικό, πολιτικό και κοινωνικοοικονομικό επίπεδο σήμερα;

Τώρα, το ζήτημα είναι να θεραπευτούμε από το παρελθόν και να δούμε το μέλλον ως κάτι κοινό. Στις μέρες μας, όλος ο κόσμος φλέγεται. Κι αυτό είναι βασανιστικό για εκείνους που τον αντιλαμβάνονται ως κάτι κοινό.

Δεν υπάρχει, ωστόσο, τίποτα πιο ανθρώπινο από αυτήν τη στάση, αυτήν τη δήλωση. Ο κόσμος μάς ανήκει. Καθετί ανθρώπινο διατρέχει κίνδυνο στις μέρες μας. Είμαστε, ωστόσο, εδώ για να το πούμε ηχηρά.

Η τέχνη δεν μπορεί ν’ αλλάξει τον κόσμο - κι η ποίηση ακόμα λιγότερο. Μπορεί, ωστόσο, να αμφισβητήσει -κι έτσι δυνητικά ν’ αλλάξει- στάσεις, νόρμες και προκαταλήψεις, κατά τη γνώμη σου;

Η τέχνη δεν μπορεί ν’ αλλάξει κάτι, αλλά μπορεί να βρει μερικές αλήθειες αν δεν αφεθούμε να χειραγωγηθούμε από αυτή. Εκείνες οι αλήθειες μπορούν να είναι σημαντικές στην κατάστασή μας.

Ευχαριστώ τον Shpëtim Selmani για την ευγενική παραχώρηση της φωτογραφίας του που συνοδεύει το κείμενο.

Η ποίηση του Κοσοβάρου Shpëtim Selmani ανθολογείται στο τεύχος 32 του εκλεκτικού και πάντα ανήσυχου περιοδικού Τεφλόν. Κείμενο: Jazra Khaleed, Μετάφραση: Βίκτωρας Ηλιόπουλος.

Την Τετάρτη 5 Μαρτίου, στις 19:30, το περιοδικό Τεφλόν παρουσιάζει στο βιβλιοπωλείο Κομπραί (Διδότου 34, Εξάρχεια) ένα ποιητικό σουαρέ αφιερωμένο στη Σύγχρονη αλβανόφωνη ποίηση.

Blerta Basholli: «Υπάρχουν πολλά που πρέπει να γίνουν στις πατριαρχικές κοινωνίες μας»

 

Blerta Basholli (Φωτογραφία: Artan Korenica)

7 χρόνια μετά τον τερματισμό του πολέμου, ο σύζυγος της Κοσοβάρας Fahrije παραμένει αγνοούμενος. Αψηφώντας τις κοινωνικές νόρμες, η Fahrije στήνει μια μικρή επιχείρηση με άλλες χήρες, προκειμένου να ζήσει την οικογένειά της.

Eμπνευσμένο από την αληθινή ιστορία της Fahrije Hoti, το πολυβραβευμένο σκηνοθετικό ντεμπούτο της Κοσοβάρας Blerta Basholli Η βασίλισσα της κυψέλης προβάλλεται στα σινεμά από τις 24 Μαρτίου. Μια κουβέντα με την σκηνοθέτρια.

Πώς και το βραβευμένο σε Σάντανς, Θεσσαλονίκη και πληθώρα διεθνών φεστιβάλ μεγάλου μήκους σκηνοθετικό σου ντεμπούτο Η βασίλισσα της κυψέλης είναι ταινία μυθοπλασίας και όχι ντοκιμαντέρ;

Έχουν ήδη γυριστεί ντοκιμαντέρ σχετικά με την Fahrije Hoti.

Επιπλέον, η μυθοπλασία μ’ ενδιαφέρει περισσότερο, και ήθελα να κάνω μια ταινία που θα απέπνεε την αίσθηση του ντοκιμαντέρ.

Ποια στοιχεία από τη ζωή της Fahrije σε ενέπνευσαν να μετασχηματίσεις την εμπειρία ζωής της σε μυθοπλασία;

Αρχικά ήταν το γεγονός πως την άκουσα σε ένα τηλεοπτικό ρεπορτάζ να λέει ότι απέκτησε άδεια οδήγησης και άρχισε να εργάζεται, ενώ η κοινωνία την αντιμετώπιζε με προκατάληψη.

Το γεγονός αυτό μου προκάλεσε θλίψη, αλλά το βρήκα και παράξενο. Αναρωτήθηκα, μάλιστα, πώς ήταν δυνατόν να συμβαίνει κάτι τέτοιο, σε μια περίοδο που σπούδαζα στις Η.Π.Α. προσπαθώντας να τα καταφέρω.

Πήγα, λοιπόν, στο χωριό της και απλώς της μίλησα. Κατά τη συνάντησή μας, η προσωπικότητά της με εντυπωσίασε, και θέλησα να βάλω έναν τόσο δυνατό γυναικείο χαρακτήρα στην οθόνη.

Μας λείπουν οι γυναικείοι χαρακτήρες στην οθόνη, και ταυτόχρονα με ενέπνευσε.

Ακόμα κι αν δεν αποδεχόταν την πραγματοποίηση ενός φιλμ για τη ζωή της, ήθελα να την ενθαρρύνω και να την συγχαρώ, αλλά κατέληξα να ενθαρρυνθώ εγώ, γιατί είναι τόσο παθιασμένος και ονειροπόλος άνθρωπος, αν και μόλις απόφοιτη δημοτικού.

Δουλέψατε μαζί της ή μαζί με την επίσης σπουδαία πρωταγωνίστριά σου, Yllka Gashi, για την αποτύπωση του χαρακτήρα της;

Πρωτοσυνάντησα την Fahrije κάπου 11 χρόνια πριν μαζί με την πρωταγωνίστρια. Συζητήσαμε πιο πολύ για την ιστορία της, κι όχι τόσο για τον χαρακτήρα της ή για το σενάριο. Αμέσως αποδέχτηκε τη δημιουργία του φιλμ.

Κατόπιν, την ξαναεπισκεφτήκαμε εγώ και ο παραγωγός, ενώ η Yllka την συνάντησε μόνη της άλλη μια φορά πριν την έναρξη των γυρισμάτων, για να εμβαθύνει στον χαρακτήρα της.

Κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων δεν ξαναβρεθήκαμε.

Στις πρόβες συζητήσαμε πιο πολύ πώς είναι πάντα να σου λείπει κάποιος, όπως στην περίπτωση της Fahrije ο σύζυγός της.

Θέλαμε να δουλέψουμε πάνω στα άγχη του χαρακτήρα. Όχι να της καλλιεργήσουμε υψηλές προσδοκίες κι έπειτα να την απογοητεύσουμε, αλλά να κατανοήσει τον τρόπο που λειτουργεί η διαδικασία δημιουργίας μιας ταινίας μυθοπλασίας. Την κατάλαβε.

Ευτυχώς, της άρεσε το φιλμ, κι αυτό ήταν σημαντικό για μένα! Όπως επίσης και το να παραμείνει μαζί μας μετά την ολοκλήρωση των γυρισμάτων. Δεν ήθελα να την πληγώσω.

Πόσα έχουν αλλάξει στην κοσοβάρικη κοινωνία από την περίοδο που η Fahrije ξεκίνησε την επιχειρηματική της δραστηριότητα; Παραμένουν οι γυναίκες καταπιεσμένες και περιθωριοποιημένες;

Δεν έχω κάνει κάποια ιδιαίτερη έρευνα, αλλά ζώντας εδώ διαπιστώνω ότι πολλά έχουν αλλάξει. Έχουμε και γυναίκα Πρόεδρο της Δημοκρατίας τώρα. Την εκτιμώ πολύ, είναι ευφυής πολιτικός και η πιο δημοφιλής από άποψη ψήφων.

Υπάρχουν, όμως, κι άλλες γυναίκες πολιτικοί, επιχειρηματίες και σκηνοθέτριες που εμφανίζονται στο προσκήνιο και λειτουργούν ως πρότυπα για τις νεαρές κοπέλες και τις γυναίκες.

Η Fahrije συνέβαλε στο να αλλάξει η νοοτροπία στο χωριό της. Ταυτόχρονα, υπάρχουν πολλά που πρέπει να γίνουν στις πατριαρχικές κοινωνίες μας, προκειμένου να επιτευχθεί η ισότητα. Το ίδιο ισχύει παντού.

Ακούγοντας το τι υφίστανται οι γυναίκες στο Χόλιγουντ μέσα από την ανάδυση του κινήματος #MeToo σοκαριστήκαμε. Αν αυτά συμβαίνουν εκεί, τι θα περίμενες να συμβαίνει σε μια μικρή χώρα όπως το Κόσοβο;

Ακόμα πιο αισιόδοξη και ενθαρρυντική προβάλλει η αναγέννηση του κοσοβάρικου σινεμά τα τελευταία χρόνια, με τις γυναίκες σκηνοθέτριες στο «πηδάλιο». Πώς ερμηνεύεις αυτό το γεγονός;

Συνέβη με φυσικό τρόπο, όχι γιατί κάποιο άτομο σχεδίασε μια στρατηγική.

Υπάρχουν πολλές γυναίκες σκηνοθέτριες που γυρίζουν τόσες σπουδαίες ταινίες με τόσο χαμηλό προϋπολογισμό και κερδίζουν βραβεία διεθνώς. Αυτό με εμπνέει και με κάνει περήφανη, όπως εμπνέει και όλους τους υπόλοιπους.

Ελπίζω κι η πολιτεία να το καταλάβει περισσότερο και να επενδύσουν στον κινηματογράφο, γιατί αυτά τα φιλμ προσελκύουν την προσοχή στη χώρα- κι είναι ακριβώς οι γυναίκες που το πετυχαίνουν.

Διδάσκω στο πανεπιστήμιο, και υπάρχουν πολλές νεαρές γυναίκες που σπουδάζουν κινηματογράφο, γεγονός που τις ενθαρρύνει να δημιουργήσουν ταινίες κι όχι μόνο να γίνουν δασκάλες ή να ασχοληθούν με ό,τι άλλο θεωρείται κατάλληλο.

Η πανδημία θα ανέκοψε αυτή την εξελικτική πορεία.

Η καλλιτεχνική κοινότητα υπέφερε πιο πολύ από κάθε άλλον. Μόλις σταμάτησαν οι παραγωγές, σκηνοθέτες και ηθοποιοί έμειναν χωρίς οικονομικούς πόρους, καθώς οι περισσότεροι -συμπεριλαμβανομένου του εαυτού μου- εργάζονται ως freelancers.

Το κράτος θα πρέπει να στραφεί στη χρηματοδότηση των κινηματογραφικών πρότζεκτ.

Μέχρι τώρα δουλεύαμε για λίγα λεφτά με ενθουσιασμό και αγάπη, αλλά οι εργαζόμενοι στο πεδίο μπορούν να πειστούν να το κάνουν μια-δυο φορές. Γι’ αυτό και τώρα προσανατολίζονται στις σειρές ή τα διαφημιστικά.

Έχουμε τη δυνατότητα, απλώς χρειαζόμαστε περισσότερες κρατικές επενδύσεις.

Η Βασίλισσα της κυψέλης εξασφάλισε εγκαίρως ελληνική διανομή, γεγονός ασυνήθιστο για αλβανική/αλβανόφωνη/κοσοβάρικη συμπαραγωγή. Πώς νιώθεις γι’ αυτό;

Μου φαίνεται φυσικό, αν και δεν ήταν πάντα έτσι, να διανέμονται στη μία χώρα τα φιλμ της άλλης, γιατί ξέρουμε περισσότερα για το βορειοαμερικανικό και για το γερμανικό σινεμά παρά για το ελληνικό ή το κοσοβάρικο.

Πέραν του ότι συνδέομαι φιλικά με ανθρώπους από την Ελλάδα, είναι σημαντικό να διανέμονται ταινίες από γειτονικές χώρες γιατί μαθαίνουμε ο ένας από την άλλη. Είναι φυσικό να προχωρούμε σε βαλκανικές συμπαραγωγές.

Τα Βαλκάνια ανέκαθεν υπήρξαν μια ταραγμένη περιοχή. Πώς οραματίζεσαι το μέλλον τους, και αναφορικά με τις σχέσεις ανάμεσα σε Κόσοβο και Σερβία;

Είναι γελοίο που μισούμε ο ένας την άλλη σ’ αυτόν τον αιώνα. Δεν έχουμε άλλον τρόπο από το να αποδεχτούμε η μία τον άλλο, ακόμα και πολιτικά ή πολιτισμικά.

Στο κινηματογραφικό πεδίο, νομίζω ότι οι βαλκανικές χώρες πρέπει να ανοίξουν -και θα ανοίξουν- περισσότερο σε συμπαραγωγές.

Τελικά, είμαστε όλοι άνθρωποι που αγωνίζονται για τα ίδια πράγματα στη ζωή στον πλανήτη, τον οποίο με αργούς ρυθμούς καταστρέφουμε. Έχουμε ν’ ασχοληθούμε με σημαντικότερα ζητήματα από τις πολιτικές και πολιτισμικές διαφορές μας.

Ποτέ μην ξεχνάς το παρελθόν, αλλά να αναζητάς το μέλλον!

Ευχαριστώ θερμά τον Yli Uka (Ikonë Studio) για τη συνδρομή του στην πραγματοποίηση της συνέντευξης.

Η ταινία της Blerta Basholli Η βασίλισσα της κυψέλης προβάλλεται στους κινηματογράφους από τις 24 Μαρτίου σε διανομή του Cinobo.

Visar Morina: «Στη Δύση υπάρχει μια τάση να κρατάς σε απόσταση ό,τι σου δίνει ζωή»

 

Visar Morina (Φωτογραφία: Jovelle Tamayo)

Η εξερεύνηση της υπαρξιακής αποξένωσης του σύγχρονου (δυτικού) ανθρώπου βρίσκεται στον πυρήνα της εξαιρετικής ταινίας Εξόριστος του κοσοβάρικης καταγωγής σκηνοθέτη Visar Morina.

Το φιλμ προβάλλεται από τις 11 Νοεμβρίου στους κινηματογράφους. Kουβεντιάζοντας με τον Visar Morina.

Χαίρομαι που το Eξόριστος τηρεί τις υποσχέσεις που το ντεμπούτο σου, O μπαμπάς μου, είχε αφήσει, αν και διαφορετικό- και πολύ πιο παράξενο.

Τι νιώθεις παράξενο σ’ αυτό;

Την αποτύπωση του κεντρικού χαρακτήρα, της ζωής και των σχέσεών του. Το κατά πόσο είναι όντως παρανοϊκός ή αν αντιμετωπίζεται ρατσιστικά/υποτιμητικά. Ή αν ισχύουν και τα δύο.

Ως ταινία, αποπνέει την αίσθηση ότι δεν πρέπει να ελπίζουμε και πολλά από το ανθρώπινο είδος.

Δε θεωρώ τον εαυτό μου πολύ αισιόδοξο.

Το φιλμ για μένα, πάντως, έχει να κάνει με αυτό που αποκαλούμε τον «άλλο», και λιγότερο με τον ξένο ή μη ξένο.

Ως «άλλος» μπορεί να αισθάνεσαι αποξενωμένος, ανεξαρτήτως αν έχεις διαφορετικές εθνικές, κοινωνικές ή πολιτισμικές καταβολές ή όχι.

Μπορεί να είσαι ο σύζυγος, ο γιος, η μητέρα- το σημαντικό, τελικά, είναι πώς «διαβάζω» τον άνθρωπο που κάθομαι δίπλα του και πώς σχετίζομαι μαζί του.

Κατά κάποιον τρόπο, πάντα θα είμαι θύμα του τρόπου που βλέπω τα πράγματα. Το να γνωρίζω ότι αυτό μερικές φορές με οδηγεί σε λάθος συμπεράσματα κάνει την κατάσταση πιο δύσκολη.

Η οπτική μου γωνία θα είναι πάντα εκείνη της ανασφάλειας.

Σε κάθε περίπτωση, υπάρχει μια θεμελιώδης αμφισημία στον τρόπο που κάθε άνθρωπος αντιλαμβάνεται και βιώνει την αλληλεπίδραση με έναν άλλο.

Πάντα απλώνεται μια αχαρτογράφητη περιοχή ανάμεσα σε αυτά που λες, που υπονοείς και που γίνονται αντιληπτά.

Στο παρελθόν, ως παιδί που ζούσα στις εξοχές του Κοσόβου, εμπλεκόμουν στα πάντα. Τώρα είμαι απομονωμένος, αν και βλέπω ανθρώπους με παρόμοια ενδιαφέροντα και εισοδηματικό επίπεδο.

Στη Δύση υπάρχει μια αυξανόμενη τάση να κρατάς σε απόσταση ό,τι σου δίνει ζωή. Το να φροντίζεις τους ανθρώπους, για παράδειγμα.

Αν δεν μπορώ να φροντίσω τον ετοιμοθάνατο πατέρα μου, το πρόβλημα της αποξένωσης θα οξύνεται ολοένα και πιο πολύ.

Τα τελευταία δύο χρόνια σκέφτομαι γι’ αυτά τα ζητήματα και εξαιτίας του κορονοϊού.

Υπάρχει, εξάλλου, μια αποσύνδεση της πολιτικής και των πολιτών στη Γερμανία.

Όχι μόνο στη Γερμανία.

Πιο έντονα παρατηρείται αυτό το φαινόμενο στον Δυτικό κόσμο, γιατί αν συμβαίνει να είσαι προνομιούχος -όπως είναι πολλοί στη Δύση-, η πολιτική μετατρέπεται για σένα σε ζήτημα αισθητικής. Δε σε επηρεάζει και τόσο.

Για να γυρίσω στο φιλμ, είναι παράξενο το πόσο εύκολα μπορούμε να νιώσουμε ανασφαλείς. Κι αν σκεφτώ ότι οι άνθρωποι με αντιμετωπίζουν ως παράξενο, αυξάνονται κατά πολύ οι πιθανότητες όντως να συμπεριφερθώ έτσι.

Μισέλ Ματίτσεβιτς

Αυτό πιθανόν συμβαίνει με τον Τζάφερ, τον πρωταγωνιστή σου. Σε κάποια φάση έχει καταρρεύσει πλήρως, σε όλα τα επίπεδα: υπαρξιακό, σχεσιακό, εργασιακό. Κι αυτό είναι τρομακτικό.

Έχω μια βαθιά σχέση με τον Μισέλ Ματίτσεβιτς, τον ηθοποιό ο οποίος υποδύεται τον Τζάφερ. Τον αγαπώ. Είναι ένας από τους πιο σπουδαίους κι ευγενικούς ανθρώπους που έχω γνωρίσει.

Στην αρχή των προβών του είπα πως τον θεωρώ ένα κομμάτι βούτυρο που το βάζω στο τηγάνι και το βλέπω σιγά σιγά να διαλύεται. Αν, λοιπόν, το πετύχαμε, πήγαμε καλά.

Μπορεί να αποδίδει βαθιά, αντιφατικά και συχνά τρομακτικά συναισθήματα. Δεν είναι κάτι εύκολο.

Έβαλε όλη του την ψυχή στον ρόλο. Κάποιες φορές κάναμε σαράντα λήψεις.

Είμαι, επίσης, μεγάλος φαν του Ράινερ Μποκ, ο οποίος υποδύεται τον Ουρς, από τη δουλειά του. Εκπληκτικός.

Μοιάζει με μια ταινία που ενσωματώνει τόσο διαφορετικές αναφορές τόσο ευρηματικά και παιχνιδιάρικα- σαν να «συναντιούνται» σ’ αυτή ο Κάφκα, ο πρώιμος Πολάνσκι και ο Χάνεκε.

Είναι παράξενο που αναφέρεις τον Πολάνσκι. Ο Ένοικος είναι το φιλμ που μου αρέσει πιο πολύ, αλλά και το μυθιστόρημα του Ρολάν Τοπόρ στο οποίο βασίζεται.

Μου πήρε αρκετό καιρό να βρω ένα μεταχειρισμένο αντίτυπο του βιβλίου στη Γερμανία.

Συγκαταλέγεται ο πρώιμος Πολάνσκι στις αναφορές σου ως σκηνοθέτης ή θεατής;

Δε μου αρέσει όλη η δουλειά του. Μου αρέσει πολύ η σχέση στο Μωρό της Ρόζμαρι.

Χρησιμοποιείς, εξάλλου, τη φωτογραφία και τον ήχο με εξαιρετικό τρόπο.

Είμαι πολύ συνδεδεμένος με τη μουσική. Δεν είναι ασυνήθιστο για μένα να είμαι καθισμένος και να ακούω όλη τη μέρα.

Όταν «γράφω» μια σκηνή, είναι πολύ σημαντικό να ξέρω πώς θα ακούγεται. Το μιξάρισμα είναι κάτι πολύ κοντινό στη σύνθεση, στη διεύθυνση ορχήστρας.

Ο ήχος με επηρεάζει τουλάχιστον όσο και η εικόνα. Όταν είμαι ανασφαλής με μια σκηνή ή το παίξιμο των ηθοποιών, δεν την/τους παρακολουθώ, την/τους ακούω.

Όσον αφορά στη φωτογραφία, είναι η τρίτη συνεργασία μου με τον Ματέο Κόκο. Ήταν η πιο στενή που είχα ποτέ με κάποιον. Στο τέλος δεν ήξερα πώς να τον ευχαριστήσω, και τον χειροκρότησα.

Είμαι, επιπλέον, βαθιά επηρεασμένος από το θέατρο και πάντα αναζητώ τρόπους να κάνω μια σκηνή όσο πιο σωματική γίνεται.

Μιας και αναφέρθηκες νωρίτερα στην πανδημία και στο πόσο σε απασχολεί, νομίζεις ότι οι άνθρωποι έχουν γίνει πιο εγωπαθείς και λιγότερο στοργικοί, ή συμβαίνει και το αντίθετο;

Είναι πολύ πρόωρο να το πεις.

Ας πάρουμε το Κόσοβο, για παράδειγμα.

Στη διάρκεια της δεκαετίας του ’90 οι άνθρωποι ήταν πολύ περισσότερο μαζί. Είχαν έναν εχθρό, κι ήταν πολύ σημαντικό να βοηθά ο ένας τον άλλο.

Μετά την πτώση του Μιλόσεβιτς και τον τερματισμό του πολέμου, η κατάσταση άλλαξε με άσχημο τρόπο. Αν οι άνθρωποι τρομάξουν, υπάρχουν δύο συνέπειες: είτε βλέπονται πιο πολύ, είτε διασφαλίζουν πως έχουν να φάνε πρώτα.

Δεν ξέρω τι από τα δύο συμβαίνει τώρα, αλλά το lockdown στη Γερμανία δεν αφορούσε τους ντελιβεράδες, ας πούμε. Οπότε η κοινωνία έγινε ακόμα πιο διαχωρισμένη.

Σίγουρα οι άνθρωποι απομονώθηκαν- κι όσο αυτό εντείνεται, θα γίνονται πιο παράξενοι.

Αν ο Εξόριστος γυριζόταν τώρα, ο Τζάφερ θα αισθανόταν πολύ πιο ανασφαλής και παρανοϊκός.

Πιθανόν, αλλά ας μην ξεχνάμε και την ηλικία του.

Δέκα χρόνια πριν, όταν επισκέφτηκα τους γονείς μου στο Κόσοβο, η μητέρα μου μού είπε: «Τώρα μπορούμε να κοιμηθούμε». Αλλιώς ο πατέρας μου δεν μπορούσε να κοιμηθεί καλά.

«Αυτή η μαλακία δε θα τελειώσει ποτέ», σκέφτηκα.

Όταν είσαι παιδί, ελπίζεις ότι μεγαλώνοντας τα πράγματα θα τακτοποιηθούν και θα είσαι ευτυχής. Αλλά αυτό είναι προπαγάνδα, και σε κάνει να νιώθεις ντροπή αν, όντας κάποιας ηλικίας, δεν αισθάνεσαι έτσι.

Αν είσαι στα σαράντα σου και δεν αφήνεις τους ανθρώπους να έρθουν πιο μέσα σου, λείπει ο «καθρέφτης».

Το να είσαι πενηντάρης στη Γερμανία και να λες πως αισθάνεσαι μοναξιά και ανασφάλεια απαιτεί κουράγιο.

Το να είσαι ειλικρινής με όσα σε βαραίνουν είναι ίσως ο μόνος τρόπος να τα ξεπεράσεις. Κι αν ο Τζάφερ μεταφερόταν σε ένα μη μυθοπλαστικό πλαίσιο, δεν ξέρω για πόσο ακόμα θα άντεχε, όντας τόσο «εξόριστος» από τον εαυτό του.

Πρόσφατα γνώρισα μια γυναίκα της μεγαλοαστικής τάξης, κι όμως είχα πολύ καιρό να δω κάποιον άνθρωπο τόσο ολότελα χαμένο. Με αυτή την έννοια, ο Τζάφερ δεν είναι τόσο ασυνήθιστος.

Μάλλον είναι ο κυρίαρχος τύπος στη «Δύση». Οπότε δεν είναι μόνος του από αυτή την άποψη!

Δεν είναι!

Θεωρώ τον εαυτό μου πολύ τυχερό, ξέρεις. Κατάφερα να κάνω δύο ταινίες -πιθανόν κι άλλες στο μέλλον-, και ζω από αυτό. Τα μέλη της οικογένειάς μου ήρθαν εδώ ως πρόσφυγες, και η κατάσταση είναι πολύ καλύτερη σε σχέση με το παρελθόν.

Δεν έχει τόση σημασία από ποια χώρα προέρχεται ο Τζάφερ, όσο το ότι αυτή δε θεωρείται «κουλ», όπως η Γαλλία. Ο ρατσισμός δεν είναι το βασικό στοιχείο.

Η ταινία του Visar Morina Εξόριστος προβάλλεται στους κινηματογράφους από τις 11 Νοεμβρίου σε διανομή της One from the Heart.