Νίκος Ιωαννίδης: «Ο μονόλογος είναι σαν ένας αγώνας πυγμαχίας»

 

Η εν πολλοίς άγνωστη ιστορία του Δημήτρη Τσαφέντα, εκτελεστή του «αρχιτέκτονα» του νοτιοαφρικανικού απαρτχάιντ, παρουσιάζεται επί σκηνής μέσα από την παράσταση ‘Σκότωσα τον νταή του απαρτχάιντ’ - Δημήτρης Τσαφέντας.

Ο Νίκος Ιωαννίδης, ερμηνευτής του απαιτητικού μονόλογου, φωτίζει την ιστορία του Τσαφέντα.

Ομολογώ -με αρκετή αμηχανία- ότι μέχρι πρότινος αγνοούσα την ύπαρξη του Δημήτρη Τσαφέντα καθώς και την εκτέλεση του «αρχιτέκτονα» του νοτιοαφρικανικού απαρτχάιντ, Χέντρικ Φέρβερντ, την οποία είχε διαπράξει.

Πόσο εξοικειωμένος ήσασταν από πλευράς σας με την προσωπική του ιστορία όταν σας προτάθηκε ο συγκεκριμένος ρόλος στο πλαίσιο της παράστασης ‘Σκότωσα τον νταή του απαρτχάιντ’ - Δημήτρης Τσαφέντας;

Μην αισθάνεστε αμηχανία, γιατί σχεδόν κανείς στην Ελλάδα δε γνωρίζει τον Δημήτρη Τσαφέντα - και ένας από αυτούς ήμουν κι εγώ. Τον ανακάλυψα τυχαία, έπειτα από μήνες αναζήτησης ενός πολιτικού έργου με αντίστοιχη θεματολογία.

Όταν έπεσα πάνω στην ιστορία του, αποφάσισα αμέσως να την φέρω στη σκηνή.

Οπότε, δε μου προτάθηκε ο ρόλος - εγώ έκανα την «ανάθεση» στον εαυτό μου έχοντας βέβαια στο πλευρό μου τον Κοραή Δαμάτη που το σκηνοθέτησε, έκανε την δραματουργική επεξεργασία του αρχικού κειμένου και πολλά πολλά άλλα!

Πόσα ανακαλύψατε στην πορεία μέσα από την -αναμενόμενη, εκτιμώ- προσωπική έρευνα; Πόσο βαθιά, εντέλει, «σκάψατε» και στον δικό σας εαυτό, προκειμένου να ενσαρκώσετε τον Τσαφέντα επί σκηνής ως μυθοπλαστικό χαρακτήρα;

Κατ’ αρχάς, ο Τσαφέντας δεν είναι μυθοπλαστικός χαρακτήρας - είναι ιστορικό πρόσωπο. Η εξαιρετική συγγραφή του έργου από τον Γιώργο Δαμιανό έχει συμπεριλάβει μυθοπλαστικά στοιχεία, προκειμένου να υπηρετηθεί η αφήγηση.

Αυτό έγινε γιατί οι πληροφορίες για τη ζωή του Τσαφέντα προέρχονται από διαφορετικές πηγές, ενώ δε διαθέτουμε τη δική του προσωπική μαρτυρία.

Η έρευνά μας ήταν εκτεταμένη και συνεχής, ακόμη και κατά τη διάρκεια των προβών. Στην πορεία, είχα την ευκαιρία να έρθω σε επαφή με ανθρώπους από όλο τον κόσμο, οι οποίοι είτε είχαν προσωπικές εμπειρίες είτε είχαν ερευνήσει την ιστορία του.

Μια από τις πιο τιμητικές στιγμές ήταν η γνωριμία μου με τον Αλέξανδρο Μουμπάρη, έναν σπουδαίο αγωνιστή του αντι-απαρτχάιντ. Ο Μουμπάρης, πέρα από τη συγκλονιστική του διαδρομή, είχε βρεθεί στην ίδια φυλακή με τον Τσαφέντα.

Η απόδρασή του από φυλακή υψίστης ασφαλείας, η οποία έγινε θρύλος και ενέπνευσε την ταινία Escape from Pretoria, ήταν ένα ακόμη πλήγμα για το καθεστώς του απαρτχάιντ.

Η γνωριμία μου μαζί του όχι μόνο επιβεβαίωσε πολλές από τις πληροφορίες που είχα συλλέξει, αλλά μου έδωσε και νέα, άγνωστα μέχρι τότε στοιχεία για τον Δημήτρη Τσαφέντα, εμπλουτίζοντας ακόμα περισσότερο την κατανόησή μου για την προσωπικότητα και την ιστορία του.

Κατ’ εσάς ήταν ένας χαρισματικός μιγάς, στοιχειωμένος από τον ρατσισμό που είχε βιώσει από το καθεστώς και με έντονα ανεπτυγμένη την αίσθηση δικαίου, ή ένας σχιζοφρενής, άθυρμα αντικαθεστωτικών πολιτικών δυνάμεων;

Ήταν ένας άνθρωπος με σαφή πολιτική θέση, και η πράξη του ήταν καθαρά πολιτική. Η «ταμπέλα» της σχιζοφρένειας ήταν μια στρατηγική επιλογή του καθεστώτος για να αποφύγουν την ηρωοποίησή του.

«Αν δεν καώ, αν δεν καείς, αν δεν καούμε, πώς θα νικήσει το φως το σκοτάδι;» φέρεται να σχολίαζε κάθε τόσο, επικαλούμενος τον διάσημο στίχο του Ναζί Χικμέτ.

Σε ένα θεμελιωδώς άδικο κοινωνικοπολιτικό σύστημα -όπως υπήρξε το καθεστώς του απαρτχάιντ στη Νότιο Αφρική, και άλλα καθεστώτα σήμερα-, συνιστά η αυτοδικία ως ατομική επιλογή πράξη απόδοσης δικαιοσύνης;

Όχι, σε καμία περίπτωση! Αλλά θα σας παραθέσω κι αυτό...

«Κάθε μέρα βλέπεις κάποιον που ξέρεις ότι διαπράττει ένα σοβαρό έγκλημα, το οποίο πλήττει εκατομμύρια άλλους ανθρώπους. Δεν μπορείς να τον δικάσεις ούτε να τον καταγγείλεις στην Αστυνομία επειδή αυτός είναι ο ίδιος ο νόμος της χώρας. Θα παραμείνεις σιωπηλός και θα τον αφήσεις να διαπράττει το έγκλημά του ή θα κάνεις κάτι για να τον σταματήσεις;»

Αυτά είπε ο Δημήτρης Τσαφέντας όταν συνελήφθη για τη δολοφονία του αρχιτέκτονα του απαρτχάιντ, πρωθυπουργού της Νοτίου Αφρικής Χέντρικ Φέρβερντ, στις 6 Σεπτεμβρίου του 1966.

Νίκος Ιωαννίδης (Φωτογραφία: Γιώργος Στριφτάρης)

Πώς στέκεστε έναντι της έννοιας και της πρακτικής της αυτοδικίας πιο πολύ σε ηθικοπολιτικό παρά σε μυθοπλαστικό επίπεδο;

Ηθικοπολιτικά είμαι 100% ενάντια στην αυτοδικία. Όμως,  θα ήθελα να ζω και σε έναν πλανήτη πολιτισμένο, οργανωμένο  με αξίες,  δικαιοσύνη, νόμους, ισότητα, με ειρήνη,  υποδομές και αξιοκρατία - ρεαλιστικά και όχι μυθοπλαστικά. 

Η θεατρική παράσταση είναι ένας μονόλογος «δωματίου» διάρκειας 75 λεπτών. Διανοητικά, σωματικά, ψυχικά και υποκριτικά ο μονόλογος είναι από τα πλέον απαιτητικά θεατρικά είδη.

Πώς βιώσατε τη διαδικασία προσωπικά και πόσο σας ωρίμασε -και ωριμάζει- ως ηθοποιό;

Όπως μου είπε ο σκηνοθέτης της παράστασης, Κοραής Δαμάτης, «Ο μονόλογος είναι πρωταθλητισμός». Και είχε απόλυτο δίκιο. Είναι σαν ένας αγώνας πυγμαχίας - μια εμπειρία που έζησα και προσωπικά ως αθλητής.

Στον μονόλογο δεν υπάρχει περιθώριο λάθους. Είσαι μόνος σου στη σκηνή, αντιμέτωπος με το κοινό και τον ίδιο σου τον εαυτό. Είναι μια εμπειρία αξεπέραστη.

Θα περιγράφατε τη συγκεκριμένη παράσταση ως πολιτική ή ως ένα υπαρξιακό δράμα με ιστορικοπολιτικές υποδηλώσεις και προεκτάσεις;

Πρόκειται για μια πολιτική παράσταση με έντονες υπαρξιακές διαμάχες. Είναι αδύνατο να ξεχωρίσεις το ένα από το άλλο σε αυτή την περίπτωση.

Πόσος χώρος υπάρχει για τέτοια θεατρικά εγχειρήματα σε μια θεατρική πραγματικότητα η οποία αναλώνεται -εν μέρει για κατανοητούς λόγους- στο κυνήγι της επιχορήγησης/επιδότησης και στις κάθε λογής ευκολίες;

Δεν μπορώ να απαντήσω γενικά. Δεν έχω ασχοληθεί ποτέ με επιχορηγήσεις/ επιδοτήσεις.

Προσωπικά, έχω μάθει να αναλαμβάνω έργα από το μηδέν και να τα στηρίζω με την επιμονή και το «θέλω» μου. Αυτόν τον δρόμο ξέρω, και, προς το παρόν, αυτός λειτουργεί για μένα.

Και πόσο δικαιωμένος αισθάνεστε από τη συμμετοχή σας στο συγκεκριμένο εγχείρημα κρίνοντας από την όποια αλληλεπίδραση με το κοινό μέχρι στιγμής;

Νιώθω δικαιωμένος, αρχικά, για τους ανθρώπους με τους οποίους συνεργάστηκα. Το στήριξαν, το πίστεψαν, και αφιέρωσαν χρόνο και σκέψη για να υλοποιηθεί αυτό το εγχείρημα.

Έπειτα ναι, η αλληλεπίδραση με το κοινό μέχρι στιγμής είναι τόσο ισχυρή, θετική, και θερμή που ξεπέρασε κάθε αρχική μου προσδοκία.

Είμαι απόλυτα ευγνώμων για το ταξίδι αυτό και για την ανταπόκριση που έχει βρει.

Ευχαριστώ θερμά τον Νίκο Ιωαννίδη για την άμεση ανταπόκριση στο αίτημά μου για συνέντευξη και για την παραχώρηση του φωτογραφικού υλικού που συνοδεύει το κείμενο.

Ευχαριστώ επίσης την Άννα Αθανασιάδη για την πολύτιμη συμβολή της στην πραγματοποίηση της συνέντευξης.

Η παράσταση ‘Σκοτωσα τον νταή του απαρτχάιντ’ - Δημήτρης Τσαφέντας, σε σκηνοθεσία Κοραή Δαμάτη και με τον Νίκο Ιωαννίδη στον πρωταγωνιστικό ρόλο, παρουσιάζεται μέχρι και τις 13 Ιανουαρίου στο Θέατρο Από Κοινού.

Μέρες και ώρες παραστάσεων:

Κυριακή 5 Ιανουαρίου: 19:30.

Δευτέρα 6 Ιανουαρίου: 21:00.

Κυριακή 12 Ιανουαρίου: 19:30.

Δευτέρα 13 Ιανουαρίου: 21:30.

Νίκος Ιωαννίδης (Φωτογραφία: Γιώργος Στριφτάρης)

Ntshavheni wa Luruli: «Ως μαύροι Νοτιοαφρικανοί, δεν κατανοούμε τις κουλτούρες μας πολύ»

Η σύγκρουση της παράδοσης με τη νεωτερικότητα στη σύγχρονη Νότια Αφρική, μέσα από την ιστορία της Elelwani, που λαβαίνει υποτροφία για σπουδές στο εξωτερικό, αλλά οι γονείς της επιδιώκουν να παραμείνει στη χώρα, υποτασσόμενη στις παραδόσεις της φυλής της, βρίσκεται στο επίκεντρο της ομώνυμης ταινίας του Νοτιοαφρικανού σκηνοθέτη Ntshavheni wa Luruli. Η ταινία του προβλήθηκε στο πλαίσιο της 6^ης Εβδομάδας Αφρικανικού Κινηματογράφου, η οποία ολοκληρώνεται την Τετάρτη 15 Μαρτίου στην Ταινιοθήκη της Ελλάδος. Ο σκηνοθέτης επισκέφτηκε για λίγες μέρες στην Αθήνα, κι είχαμε την ευκαιρία να κουβεντιάσουμε μαζί του.

Είναι η πρώτη σας φορά στην Ελλάδα;

Ναι, η πρώτη μου φορά. Έχω ταξιδέψει παντού, ποτέ, όμως, δεν είχα έρθει εδώ. Όταν, μάλιστα, ήμουν φοιτητής, είχα συγγράψει μια σύντομη εργασία για τις μυθολογίες, θεωρώντας ότι η ελληνική και η αφρικανική μυθολογία είναι παρόμοιες.

Αν κρίνω και από την ταινία σας Elelwani, σας γοητεύουν οι μυθολογίες, γενικότερα.

Απολύτως. Σημερα το πρωί, είπα «δε γυρίζω πίσω, αν δεν επισκεφτώ το Ναό του Ολυμπίου Διός και τα υπόλοιπα μνημεία»!

Αυτό ισχύει και για τη μυθολογία της φυλής Βέντα, όπως αποτυπώνεται στο φιλμ. Πρόκειται για φυλή, έτσι;

Είναι φυλή, η μικρότερη φυλή, η μικρότερη «εθνοτική ομάδα» στη Νότια Αφρική, για να χρησιμοποιήσουμε τον πολιτικά ορθό όρο. Και το αστείο είναι πως, ακόμα και εντός του ίδιου του νοτιοαφρικανικού έθνους, πρόκειται για μια κουλτούρα που δεν είναι πολύ γνωστή, γιατί οι κυρίαρχες φυλές, οι οποίες είναι διεθνώς γνωστές, είναι άλλες. Οι Ζουλού, για παράδειγμα.

Εσάς τι σας προσέλκυσε στη συγκεκριμένη φυλή;

Ανήκω σ’ αυτή!

Η ταινία βασίζεται σε ένα μυθιστόρημα.

Πρόκειται για διασκευή μυθιστορήματος, το οποίο είχε γραφτεί το 1954. Αυτό που έκανα ήταν να μετασχηματίσω τους χαρακτήρες του, ώστε να ταιριάζουν στη Νότια Αφρική του σήμερα. Μου αρέσει το θέμα του γυναικείου αγώνα. Ως μαύροι Νοτιοαφρικανοί, δεν κατανοούμε ακόμα τις κουλτούρες μας πολύ.

Γιατί συμβαίνει αυτό;

Πρώτα απ’ όλα, η Νότια Αφρική, σε αντίθεση με κάθε άλλη χώρα στην Αφρική, ξεκίνησε με την αποικιοκρατία. Στη συνέχεια, προέκυψε το απάρτχαϊντ. Υπήρξαμε, λοιπόν, θύματα διπλής καταπίεσης. Η αποικιοκρατία προφανώς αφορούσε περισσότερο στην εισαγωγή των ιεραποστόλων, του Χριστιανισμού, του δυτικού πολιτισμού. Το σινεμά των αφρικανικών χωρών που ανεξαρτητοποιήθηκαν, όπως η Νιγηρία ή η Σενεγάλη, καταπιάνεται πιο πολύ με την επανάκτηση της κουλτούρας τους. Με μας, δεν υπάρχει μόνο η αποικιοκρατία. Όταν, επομένως, αρχίζεις να μιλάς για τις ιθαγενείς κουλτούρες και τις παραδόσεις μας, προκαλεί σύγχυση σ’ αυτή τη χρονική συγκυρία. Θεωρητικά, λέμε ότι είμαστε Αφρικανοί, αλλά τι εννοούμε μ’ αυτό;

Όταν ήρθαμε στην Ταινιοθήκη για την προβολή της ταινίας, προσφέρονταν στο φουαγιέ εδέσματα από διάφορες αφρικανικές κουζίνες. Ρώτησα, λοιπόν, τους Νοτιοαφρικανούς «πού είναι η νοτιοαφρικανική κουζίνα»; Έφεραν κρασί, γιατί δεν έχουμε ιθαγενική κουζίνα. Όχι επειδή δεν υπάρχει, αλλά γιατί η νέα γενιά έχει απομακρυνθεί από αυτά. Οι άνθρωποι που ξέρουν είναι ηλικιωμένοι, κάποιοι έχουν πεθάνει, και μαζί τους έχει πεθάνει κι αυτή η γνώση. Άρα, όταν μιλάμε για τη Νότια Αφρική σήμερα, πρόκειται για κάτι ψευτο-αμερικανικό, ψευτο-ευρωπαϊκό.

Τι επιδιώκατε να αναδείξετε μέσα από την αφήγησή σας;

Αυτό που ήθελα να κάνω στην ταινία ήταν να διερευνήσω με μεταφορικό και συμβολικό τρόπο, και χρησιμοποιώντας το ιδίωμα της ερωτικής ιστορίας, τον εσωτερικό αγώνα του κεντρικού χαρακτήρα, της Elelwani, που έχει υποτροφία να σπουδάσει στο εξωτερικό, αλλά στο σπίτι της λένε «πριν γίνεις κάτι άλλο, πρέπει να αναγνωρίσεις τον εαυτό σου». Η εικόνα που βλέπεις η ουσία της ταινίας, έχει να κάνει με την αλλαγή και το μετασχηματισμό, που βιώνουμε σήμερα στη Νότια Αφρική.

Αλλά και στην επανάκτηση κουλτούρας ή την ανανοηματοδότησή της σε ένα καινούριο πλαίσιο.

Ακριβώς. Το ορθό είναι «αναγνώριση», αναγνώρισε την κουλτούρα και την παράδοσή σου. Στην Ελλάδα διατηρείτε όλα τα μνημεία. Εμείς πρέπει να καταστρέψουμε τα μνημεία μας, επειδή δεν έχουμε σχέση με αυτά. Αυτό το φαινόμενο αμφισβητώ. Ο γυναικείος χαρακτήρας, όπως είναι δομημένος σε όλη την ταινία, είναι επαναστατημένος. Είναι, έτσι, το είδος του ανθρώπου που δε θα κάνει αυτό που του λένε. Ντύνεται διαφορετικά, κι αυτό αποτυπώνει την αυτοσυνειδησία της σε σχέση με το ποια είναι. Κι έπειτα, σαν πεταλούδα, μπορεί να πετάξει και να γίνει ό,τι θέλει. Ως καλλιτέχνης, όμως- κι αυτό είναι το πρόβλημα-, δεν μπορώ να εξηγώ το καθετί, να το «ταΐζω» με το κουτάλι στο κοινό. Δεν είναι αναγκαίο.

Στο λεγόμενο «δυτικό κόσμο» δεν προβάλλονται ευρύτερα, κι όχι μόνο στο πλαίσιο φεστιβάλ, τόσο πολλές ταινίες αφρικανικής προέλευσης, κι είναι γεγονός πως δε γνωρίζουμε πολλά για τις αφρικανικές χώρες, τις κουλτούρες, τους ανθρώπους τους.

Αυτό το πρόβλημα πρέπει να μας απασχολήσει ως Νοτιοαφρικανούς καλλιτέχνες. Από τη στιγμή που αρχίζω να εξηγώ γιατί οι χαρακτήρες του φιλμ περπατάνε κάποιες στιγμές στα γόνατα, ξαφνικά γίνεται αντιληπτό από τους ανθρώπους πως αυτό βγάζει νόημα. Για μένα, για να απολαύσω τον Σέξπιρ, πρέπει να κατανοήσω αυτή την κουλτούρα. Για να κατανοήσω την ελληνική μυθολογία, πρέπει να προετοιμάσω τον εαυτό μου, αλλιώς δεν έχει νόημα. Το πρόβλημα με μας είναι ότι, τον περισσότερο καιρό, υπάρχει μια συγκεκριμένη προσδοκία από μια αφρικανική ιστορία, κι αυτή συνίσταται στο ρομαντισμό, στο να υπενθυμίζεις πόσο υπέροχα ήταν τα πράγματα στο παρελθόν. Γι’ αυτό και δείχνεις ηλιοβασιλέματα, δύσεις, λιοντάρια κ.λπ.

Κι εσείς χρησιμοποιείτε αυτά τα μοτίβα, πάντως.

Ναι, αλλά ως κομμάτι της αφήγησης. Το λιοντάρι είναι σαν πνεύμα. Οι άνθρωποι, λοιπόν, δεν περιμένουν κάτι βαθύτερο απ’ αυτό. Κι αυτό είναι το πρόβλημα. Να σου δώσω ένα παράδειγμα. Ξέρεις τον Δράκουλα. Έχεις ένα χαρακτήρα που αναδύεται από τον τάφο, όπου είχε ζήσει επί χιλιετίες. Αυτή η ύπαρξη βγαίνει από τον τάφο της, κυνηγά γυναίκες και τους πίνει το αίμα. Αυτό που ξέρουμε είναι μια αλληγορία σχετικά με την αθανασία. Σε προκαλώ τώρα. Υπόθεσε ότι ο Δράκουλας είχε γραφτεί από έναν μαύρο. Για τους περισσότερους, αυτό θα αποτελούσε ένα συμβολισμό της βαρβαρότητας, του πρωτογονισμού. Δε θα μιλήσουν ποτέ για αθανασία σ’ αυτό το πλαίσιο.

Φαντάζομαι πως αποτελεί πρόκληση για σας να γυρίζετε ταινίες.

Πολύ μεγάλη πρόκληση. Γιατί δεν ταιριάζουν με τα στερεότυπα, γι’ αυτό και πολλοί μπερδεύονται.

Κι η καινούρια σας δουλειά, σε τι στάδιο ολοκλήρωσης βρίσκεται;

Νομίζω ότι θα αρέσει στον κόσμο. Σ’ αυτό το εγχείρημα ασχολούμαι περισσότερο με τη διάσωση των ρινόκερων. Ακόμη κι έτσι, η προσέγγισή μου έχει συμβολικό χαρακτήρα. Εξ αρχής, εξηγείς τι σημαίνει ο ρινόκερος στην Αφρική, γιατί είναι ιερό ζώο. Οπότε, το να σκοτώνεις ένα ιερό ζώο ισοδυναμεί με το φόνο μιας φυλής. Είναι κάτι μεγαλύτερο από τη σφαγή ενός ζώου. Το προσεγγίζω διαφορετικά από κάποιον άλλο, που θα έλεγε «ας σώσουμε τους ρινόκερους». Ξεκινώ προσπαθώντας να δείξω τη σπουδαιότητά του εντός μιας κοινωνίας. Προφανώς κάποιοι θα το βρουν χριστιανικό.

Θα είναι και πάλι μια ταινία ανοιχτή σε ερμηνείες. Αλλά αυτή είναι κι η γοητεία του σινεμά, έτσι δεν είναι;

Έτσι είναι, κι είμαι ανοιχτός σ’ αυτή. Μια φεμινίστρια, ένας φυλετιστής, ένας μαρξιστής θα τη δουν διαφορετικά.

Ευχαριστώ την Ευάννα Βενάρδου από το Γραφείο Τύπου της 6^ης Εβδομάδας Αφρικανικού Κινηματογράφου για τη βοήθειά της στην πραγματοποίηση της συνέντευξης.

Η 6^η Εβδομάδα Αφρικανικού Κινηματογράφου, η οποία φιλοξενείται στην Ταινιοθήκη της Ελλάδος (Ιερά Οδός 48 & Μεγ. Αλεξάνδρου 134-36), ολοκληρώνεται την Τετάρτη 15 Μαρτίου με τις ακόλουθες προβολές (είσοδος δωρεάν):

19.00 Το κόκκινο κασκόλ, Μαρόκο, Ελληνικοί υπότιτλοι.

21.00 Abd Εl-Kader, Αλγερία, Αγγλικοί υπότιτλοι.