Συνομιλώντας με τις Σοφία Εξάρχου και Δήμητρα Βλαγκοπούλου για την ταινία «Animal»

Σοφία Εξάρχου (αριστερά), Δήμητρα Βλαγκοπούλου (δεξιά) (Φωτογραφία: Γιάννης Κοντός)

Η αποδόμηση της «κραταιάς» εγχώριας τουριστικής βιομηχανίας μέσα από την ιστορία μιας ομάδας ανιματέρ που δουλεύουν σε ένα τουριστικό θέρετρο βρίσκεται στον «πυρήνα» του Animal, δεύτερης μεγάλου μήκους ταινίας της Σοφίας Εξάρχου.

Συναντηθήκαμε με την σκηνοθέτρια και την ψυχωμένη πρωταγωνίστρια, Δήμητρα Βλαγκοπούλου, στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου του Σαράγεβο. Το πολυσυζητημένο Αnimal κάνει την εγχώρια πρεμιέρα του στο 64^ο ΦΚΘ.

Το Animal, η δεύτερη μεγάλου μήκους ταινία σου, έκανε την παγκόσμια πρεμιέρα της στο Λοκάρνο, ενώ χτες (σημ.: 17 Aυγούστου) την παρακολουθήσαμε στο Σαράγεβο. Υπήρχαν διαφορές στην πρόσληψή της από τα κοινά των δύο φεστιβάλ;

Σοφία Εξάρχου: Στο Λοκάρνο είχαμε αρκετό άγχος, γιατί ήταν η παγκόσμια πρεμιέρα του Animal. Χρειαστήκαμε, λοιπόν, λίγο χρόνο για να συνειδητοποιήσουμε τις αντιδράσεις του κοινου, και κατόπιν να διαβάσουμε τις κριτικές.

Σε ό,τι με αφορά, αισθάνθηκα εξίσου κοντά τα κοινά και στα δύο φεστιβάλ.

Εσύ, Δήμητρα, πώς βίωσες τις αντιδράσεις των διαφορετικών κοινών;

Δήμητρα Βλαγκοπούλου: Το ίδιο ένιωσα και στο Λοκάρνο και εδώ, στο Σαράγεβο. Λόγω του κοινωνικού σχολίου στο οποίο η ταινία προβαίνει, η ανταπόκριση του κοινού υπήρξε εξίσου θερμή.

Το πιο «δυτικό» κοινό συνδέθηκε, πάντως, με έναν βαθύτερο τρόπο με τα ζητήματα που θίγει το φιλμ.

Το Λοκάρνο και η Ελβετία συνολικά εκπροσωπούν, σχηματικά μιλώντας, ένα πιο προνομιούχο κομμάτι πληθυσμού. Εκεί κατέτεινε η αρχική μου ερώτηση.

Σ.Ε.: Φοβόμουν το πώς το οποιοδήποτε κοινό θα κατανοούσε τους θεματικούς άξονες και θα συνδεόταν με τους χαρακτήρες. Όχι σε σχέση με το Λοκάρνο, αλλά με την ίδια την ταινία, τόσο από την άποψη της συγγραφής του σεναρίου της όσο και του μοντάζ.

Το φιλμ είναι σαν ένα «κρεμμύδι», σαν ένα σύμπαν. Αρχικά, εισάγεσαι σ’ αυτό, σταδιακά, όμως, «φωτίζεται» μόνο μία προσωπικότητα, της Κάλιας, και η προσωπική της διαδρομή. Ίσως έτσι βοηθήθηκαν τα κοινά να συνδεθούν με το «όλο».

Και δεν εστίασαν στην πιο «ανάλαφρη» επιφάνεια του φιλμ.

Σ.Ε.: Ανάλαφρη και διασκεδαστική, όπως όταν οι χαρακτήρες πίνουν. Όχι, όμως, γιατί είναι χαρούμενοι, αλλά για να εκτονώσουν την ένταση που βιώνουν εργαζόμενοι, και για να χαλαρώσουν μετά το τέλος της δουλειάς.

Η αποδόμηση, το «σπάσιμο» του προσωπείου της «κραταιάς» εγχώριας τουριστικής βιομηχανίας ενυπήρχε, σε σπερματική μορφή, και στο Park, το μεγάλου μήκους ντεμπούτο σου.

Σ.Ε.: Από εκεί, εξάλλου, προέκυψε η αρχική ιδέα του Animal. Όταν κάναμε ρεπεράζ για το Park, είχαμε δει ανιματέρ εν ώρα εργασίας.

Όλοι συνδέουμε τις διακοπές με τη χαρά. Μέσω, όμως, της συγκεκριμένης ταινίας δηλώνεται: «Ναι, αλλά ο καπιταλισμός είναι παντού και απλώνεται σε οτδήποτε κάνουμε, στις διακοπές ή αλλού».

Ένιωσα, Δήμητρα, ότι υπήρχε μια εσωτερίκευση του ρόλου που υποδυόσουν. Ακόμα και στις μη εργάσιμες ώρες, κουβαλούσες την περσόνα της ανιματέρ, σαν να μην αφηνόσουν πραγματικά ποτέ. Έτσι αντιλήφθηκες τον χαρακτήρα;

Δ.Β.: Ο τρόπος με τον οποίο η Κάλια ανταποκρίνεται στη δουλειά της μετατρέπεται σε τρόπο ζωής. Γίνεται ένα με αυτόν, αρνούμενη να προβεί σε διαχωρισμό. Η σωματική της πληγή είναι, τελικά, μια πληγή εσωτερική.

Αυτή η διαδικασία που συνεπάγεται την απώλεια των ορίων συντελείται μπροστά στους τουρίστες, οι οποίοι στην πραγματικότητα δεν είναι αντίπαλοι.

Σ.Ε.: Η απώλεια των ορίων αφορούσε όλους τους χαρακτήρες, ειδικά εκείνους που ανήκαν στο πρώτο γκρουπ των χειμερινών ανιματέρ, οι οποίοι είχαν ζήσει περισσότερο μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο.

Όλοι οι εργαζόμενοι μετά από πολλά χρόνια εργασίας χάνουν τα όρια ανάμεσα στον ρόλο που υποδύονται στην επαγγελματική τους ζωή και στην καθημερινότητά τους, και φορούν ένα «κοστουμάκι», αναγκαζόμενοι να χαμογελούν σε κάποιον μάνατζερ.

Στην περίπτωση του Animal το κοστουμάκι ήταν κυριολεκτικό!

Το χειρότερο είναι όταν απλοί εργαζόμενοι, κι όχι κάποιοι ευρισκόμενοι σε ιεραρχικά ανώτερες θέσεις, υποδύονται ρόλους εξουσιαστικούς, οι οποίοι ούτε καν τους αναλογούν.

Οι τουρίστες, πάντως, περισσότερο αξιολύπητοι μού φάνηκαν, κι όχι αντίπαλοι ως φορείς μιας εν γένει καταναλωτικής νοοτροπίας.

Σ.Ε.: Μια μικρή φυγή ψάχνουν κι εκείνοι. Πολλοί από αυτούς δουλεύουν όλο τον χρόνο και βρίσκουν το πιο φτηνό «πακέτο» διακοπών που περιλαμβάνει μπάνια ακόμα και δίπλα σε μια περιβαλλοντικά υποβαθμισμένη τοποθεσία.

Ήθελα, επομένως, να καταστήσω ξεκάθαρο πως ο ανταγωνιστής είναι το σύστημα, όχι οι τουρίστες.

Δήμητρα Βλαγκοπούλου (Κάλια)

Επιστρέφω σ’ εσένα, Δήμητρα. «Μάτωσες» -αν όχι σωματικά, τουλάχιστον ψυχικά- μέσα από την ερμηνεία σου. Πρέπει να ήταν μια ψυχοβγαλτική διαδικασία τα γυρίσματα.

Δ.Β.: Ήταν. Δουλέψαμε πάρα πολύ για να «βγει» ο χαρακτήρας της Κάλιας. Ο τρόπος εργασίας υπήρξε για μένα ως ηθοποιό πολύ μεγάλη πρόκληση.

Σ.Ε.: Η Δήμητρα δούλευε σχεδόν όπως και το συνεργείο, όλη μέρα κάθε μέρα, χωρίς σχεδόν κανένα ρεπό. Η ίδια η εξάντλησή της ως ηθοποιού συνεισέφερε στη διαδικασία και το γύρισμα ένωσε συνεργείο και ηθοποιούς.

Δ.Β.: Αφέθηκα στην εξάντληση, δεν μπορούσα να της αντισταθώ, γιατί έβλεπα πόσο πολύτιμη είναι, ώστε τελικά να εισέλθει στην αφήγησή μας. Με τροφοδοτούσε.

Ως θεατής, ένιωσα ότι η «μάχη» στην οποία εμπλέκονται όλοι οι χαρακτήρες, περισσότερο ή λιγότερο, είναι μια μάχη μέχρι τελικής πτώσης.

Σ.Ε.: Είναι μια μάχη ενάντια στην πτώση. Αυτό είναι τα συγκινητικό στοιχείο στην Κάλια, ότι δηλαδή δε θέλει να συνειδητοποιήσει αυτή την πτώση.

Δ.Β.: Ο σωματικός πόνος που βιώνει λειτουργεί με έναν εντελώς αντίστροφο τρόπο. Τόσα χρόνια, έχει μάθει να συνεχίζει μέσα από τον πόνο, οπότε αυτός δεν αποτελεί σήμα κινδύνου.

«Εγώ δεν ονειρεύομαι. Ούτε καν», λες σε μια σκηνή. Τραγικό μου φαίνεται. Το να ονειρευτεί, κατ’ αρχήν, ένας άνθρωπος ή μια κοινότητα ανθρώπων και κατόπιν να ονειρευτεί κάτι διαφορετικό, μπορεί ν’ αλλάξει τη ροή των πραγμάτων;

Δ.Β.: Σ’ αυτή τη σκηνή με την Εύα (Φλομαρία Παπαδάκη) κάτι αρχίζει να κινείται εντός της, γιατί βλέπει ένα κομμάτι του παλιού εαυτού της σ’ εκείνη, την ελπίδα πως μπορούμε να κινηθούμε προς την κατεύθυνση των ονείρων.

Σ.Ε.: Η Εύα αντιδρά σ’ ό,τι συμβαίνει, «κλωτσάει» ακόμα.

Δ.Β.: Όταν, όμως, τα όνειρά σου ματαιώνονται διαρκώς, δε «συμφέρει» να συνεχίσεις να ονειρεύεσαι.

Είναι και για σένα, Σοφία, σημαντικό το στοιχείο του ονείρου, του οραματισμού στην καλλιτεχνική δημιουργία, αλλά και ευρύτερα;

Σ.Ε.: Είμαι αρκετά πεσιμίστρια σε σχέση με το όνειρο ή την ελπίδα, αλλά αναγνωρίζω ότι οι άνθρωποι προχωρούν προσπαθώντας να αδράξουν κάτι, έστω και μικρό ή ανούσιο, το οποίο θα τους προσφέρει «τροφή» για την επόμενη μέρα.

Όταν αυτό σταματάει, είναι αρκετά τρομακτικό. Τη στιγμή που το λέει η Κάλια, στην πραγματικότητα της ξεφεύγει. Έρχεται αντιμέτωπη με κάτι το οποίο δε θέλει να ξεστομίσει.

Κι ο χαρακτήρας της Εύας (Φλομαρία Παπαδάκη) είναι εξαιρετικά δομημένος.

Σ.Ε.: Ερχόμενος σε αντιπαράθεση με την Κάλια. Είναι δεκαεπτά χρονών, μετανάστρια, και πρέπει να ανακαλύψει έναν κόσμο που δε γνωρίζει καθόλου. Πίστεψα από την αρχη στην Φλομαρία, αν και δεν είχε κινηματογραφική εμπειρία.

Σε αυτή η χρονική στιγμή μπορεί ο θεατής να «αρπαχτεί» περισσότερο από την Εύα, γιατί η Καλια βρίσκεται σε άγνοια. Αυτό κάνει πιο δύσκολη τη μετατόπιση εκ νέου στην Κάλια στην τρίτη πράξη του φιλμ.

Είναι η Εύα ο άνθρωπος που θα μπορούσε να «σπάσει» τον φαύλο κύκλο ή συνιστά μια απόδειξη του ότι, τελικά, είμαστε όλες και όλοι αναλώσιμες και αναλώσιμοι στο πλαίσιο του συγκεκριμένου κοινωνικο-οικονομικού συστήματος;

Δ.Β.: Όλοι θα «σπάσουμε» κάποια στιγμή. Όσο περισσότερο αντιστέκεσαι, τοσο μεγαλύτερο γίνεται το κόστος. Θα ήθελα να της πάνε όλα καλύτερα, αλλά δεν πιστεύω πως κάποιος γλιτώνει, στην πραγματικότητα.

Όταν έχεις να αντιμετωπίσεις κάτι τόσο ισχυρό, η μάχη είναι χαμένη. Με αυτή τη συνειδητοποίηση κατά νου πρέπει να προσπαθήσεις να σώσεις τον εαυτό σου. Η ήττα, ωστόσο, δείχνει αναπόδραστη.

Σ.Ε.: Κι αν σωθεί, είναι μία στο εκατομμύριο. Ο ορισμός του American Dream, δηλαδή, ενός από τα βασικά σλόγκαν πάνω στα οποία έχει στηθεί ο καπιταλισμός: η ιδέα πως κάποιος όχι μόνο θα σπάσει τα δεσμά, αλλά θα πετύχει και θα κυριαρχήσει.

Η ελπίδα του καπιταλισμού βασίζεται στο American Dream, αλλά χωρίς ποτέ να διευκρινίζεται πόσες είναι αυτές οι περιπτώσεις ανθρώπων μέσα στο σύστημα. Στην πραγματικότητα, ένα απειροελάχιστο ποσοστό.

Η παρουσία του κοριτσιού, που θα μπορούσε να είναι ή να μην είναι κόρη της Κάλιας, τι σηματοδοτεί; Είναι μια εικόνα από το μέλλον;

Δ.Β.: Είναι σαν οι άνθρωποι να γεννιούνται μέσα σ’ αυτόν τον κόσμο, σαν να μην έχουν άλλη μνήμη. Δεν ξέρω καν αν ως γενιά μπορούμε να φανταστούμε πού θα πάνε τα πράγματα.

Σ.Ε.: Η φιγούρα της μικρής είναι ίσως η πιο σκληρή στην ταινία.

Σε κάθε περίπτωση, και το Animal είναι μια συλλογική δουλειά κι εσύ, Σοφία, team player.

Σ.Ε. Περνώντας πολύ χρόνο μαζί, αρχίσαμε ν’ ανακαλύπτουμε τα χαρακτηριστικά και τις δυναμικές της καθεμιάς και του καθενός, κι αυτό απέκτησε οργανική υπόσταση.

Η συνύπαρξη προϋπέθετε τη διαρκή συσχέτιση, για να «γράψει» αυτό που φανταζόμουν.

Τι σου έχει εντυπωθεί περισσότερο από τη διαδικασία των γυρισμάτων, Δήμητρα;

Δ.Β.: Θυμάμαι λόγια που μπορεί να μου ψιθύρισε η Σοφία στο αυτί, τα οποία κρατώ φυλαγμένα, και εικόνες σύμπραξης και συσπείρωσης ενόψει μιας δύσκολης κατάστασης. Θυμάμαι την ενέργεια, και μ’ αυτή πορεύομαι ακόμα!

Η συνέντευξη με τις Σοφία Εξάρχου και Δήμητρα Βλαγκοπούλου πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του 29^ου Φεστιβάλ Κινηματογράφου του Σαράγεβο.

Ευχαριστώ την Nejla Ibraković από το Γραφείο Τύπου του Φεστιβάλ για τη συνδρομή της στον προγραμματισμό της.

Η ταινία της Σοφίας Εξάρχου Animal με πρωταγωνίστρια την Δήμητρα Βλαγκοπούλου προβάλλεται, σε ελληνική πρεμιέρα, στο πλαίσιο του Διεθνούς Διαγωνιστικού του 64^ου Διεθνούς Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης.

Η προγραμματισμένη «πρώτη» της είναι την Παρασκευή 10 Νοεμβρίου (Ολύμπιον, 17:00), ενώ η επαναληπτική προβολή το Σάββατο 11 Νοεμβρίου (Τζον Κασσαβέτης, 22:00).

Παραμένει διαθέσιμη στη διαδικτυακή πλατφόρμα του Φεστιβάλ μέχρι την ολοκλήρωσή του.

Μέσα στο επόμενο διάστημα θα κυκλοφορήσει και στις αίθουσες σε διανομή της Weird Wave.

Στέφαν Κομαντάρεφ: «Ο καπιταλισμός που βιώνουμε στη Βουλγαρία είναι άγριος»

 

Στέφαν Κομαντάρεφ (Φωτογραφία: Γιάννης Κοντός)

Η Μπλάγκα, μια έντιμη συνταξιούχος δασκάλα, πέφτει θύμα τηλεφωνικής απάτης. Προκειμένου να καταφέρει να πληρώσει τον τάφο του μακαρίτη συζύγου της, γίνεται κι ίδια αυτουργός παρόμοιων ενεργειών.

Αιχμηρό ηθικοπολιτικό σχόλιο για την καπιταλιστική Βουλγαρία, η ταινία του Στέφαν Κομαντάρεφ, Τα μαθήματα της Μπλάγκα, κάνει την ελληνική πρεμιέρα της στο πλαίσιο του 64^ου ΦΚΘ. Μια συνάντηση με το σκηνοθέτη.

Σπούδασες ιατρική, την οποία και έχεις ασκήσει, ωστόσο αφιερώθηκες στο σινεμά. Πώς συνδέονται αυτά τα δύο πεδία;

Ανέκαθεν ενδιαφερόμουν για τον κινηματογράφο, αλλά δεν είχα καταπιαστεί με έναν πιο ιδιαίτερο τρόπο. Ήθελα να γίνω γιατρός, εμπνευσμένος από τη φιγούρα του γιατρού στο μυθιστόρημα του Αλμπέρ Καμύ, Η πανούκλα.

Κατά τη διάρκεια των ιατρικών σπουδών μου, το ενδιαφέρον μου προσανατολίστηκε στην ψυχιατρική, οπότε απέκτησα και ένα συμπληρωματικό δίπλωμα στην ομαδική ψυχοθεραπεία.

Λόγω της περαιτέρω σπουδής μου και αφότου την είχα ολοκληρώσει, ξεκίνησα αμέσως να εργάζομαι στο παιδοψυχιατρικό τμήμα μιας υψηλού κύρους πανεπιστημιακής κλινικής στη Σόφια.

Ήμουν ο νεότερος γιατρός του προσωπικού, και το μέλλον μου προδιαγραφόταν ξεκάθαρο. «Κάποια μέρα θα γίνεις διευθυντής εδώ», μου είχε πει η τότε διευθύντρια της κλινικής.

Τι συνέβη;

Στα μέσα της δεκαετίας του 1990 λάβαμε μια δωρεά στο πλαίσιο ενός διαπανεπιστημιακού προγράμματος, κι αυτή περιλάμβανε δύο κάμερες S-VHS, μια μικρή μονταζιέρα και ένα βιντεομαγνητόφωνο.

Η ιδέα ήταν να χρησιμοποιηθεί ο εξοπλισμός για τη βιντεοσκόπηση μέρους οικογενειακών συνεδριών, το οποίο, μετά από επεξεργασία, θα παρουσιαζόταν στους φοιτητές.

«Κάποιος πρέπει ν’ αναλάβει αυτόν τον εξοπλισμό», παρότρυνε η διευθύντρια. Όλοι μας αρχίσαμε να κοιτάζουμε τα παπούτσια μας! «Στέφαν, είσαι ο νεότερος γιατρός, εσύ πρέπει να το κάνεις», μου υπέδειξε.

Άρχισα, λοιπόν, να τον δουλεύω τα Σαββατοκύριακα. Ήμουν εικοσιέξι χρονών τότε, χωρίς οικογένεια, παιδιά ή άλλες ευθύνες. Έτσι συνέβη. Κι αποφάσισα να γραφτώ στη Σχολή Κινηματογράφου.

Πάντως, εξακολουθώ να συνδέομαι με τον τομέα της ιατρικής καθώς η σύζυγός μου είναι ψυχαναλύτρια και ψυχοθεραπεύτρια.

Εφαρμόζεις κάποιες από τις αρχές που έμαθες ως γιατρός και στη σκηνοθετική σου δουλειά;

Δε νομίζω. Δε σκέφτομαι βάσει κάποιων ψυχολογικών προτύπων.

Για μένα, το σημαντικότερο πλεονέκτημα της ενδεκαετούς εμπειρίας μου από τον χώρο της ιατρικής ήταν ότι απέκτησα μεγάλη εμπειρία στη ζωή γενικότερα, βλέποντας και τη σκοτεινή πλευρά της, που είναι εξίσου αληθινή.

Σύμφωνα με το σχετικό ανέκδοτο, «δραπέτευσα» από την ψυχιατρική, όπου υπάρχουν πολλοί τρελοί, για να καταπιαστώ με το σινεμά, όπου είναι ακόμα περισσότεροι!

Έλι Σκόρτσεβα (Μπλάγκα)

Η πιο πρόσφατη, βραβευμένη στο Κάρλοβι Βάρι, ταινία σου, Τα μαθήματα της Μπλάγκα, είναι αφιερωμένη στη γενιά των γονιών σου.

Είναι και μια δικαίωση ηθοποιών όπως η πρωταγωνίστρια, Έλι Σκόρτσεβα, που μπορεί να είχαν περιθωριοποιηθεί/παραγκωνιστεί μετά την πτώση του «υπαρκτού»;

Η Έλι Σκόρτσεβα είναι μέρος αυτής γενιάς, και συμφωνεί μαζί του ότι η γενιά της, της περιόδου της μετάβασης στην οικονομία της αγοράς και τη δημοκρατία, είναι το μεγαλύτερο θύμα.

Η ίδια, πάντως, αποφάσισε να εγκαταλείψει την υποκριτική το 1989, όταν βρισκόταν στο απόγειο της καριέρας της.

Αυτή η επιλογή την διαφοροποίησε από πολλούς και πολλές άλλους και άλλες ηθοποιούς της γενιάς της που όντως παραμερίστηκαν, και την βοήθησε να διατηρήσει την υποκριτική της φρεσκάδα.

Είναι μια σκεπτόμενη ηθοποιός. Πρότεινε πράγματα, συνέδραμε στη διαμόρφωση του χαρακτήρα της Μπλάγκα, ο οποίος είναι εντελώς αντίθετος από τον δικό της.

«Ευτυχώς δεν είμαι πια η Μπλάγκα, είμαι πάλι η Έλι!» μου είπε χαμογελώντας μετά την ολοκλήρωση της τελευταίας μέρας των γυρισμάτων.

Αν και θα το ήθελα, δεν κατάφερα αντιπαθήσω εντελώς τον χαρακτήρα που υποδύεται.

Ο χαρακτήρας της Μπλάγκα είναι σύνθετος και αληθινός. Θα ήταν εύκολο να επιλεγεί η θυματοποίησή της, η οποία θα διευκόλυνε την ταύτιση των θεατών μαζί της. Είναι, πάντως, δυνατή γυναίκα.

Και θέλει, πάση θυσία, να πετύχει τον στόχο της.

Ο τρόπος που η Έλι κι εγώ αντιλαμβανόμαστε και κρίνουμε την πραγματικότητα γύρω μας είναι πολύ παρόμοιος. Το γεγονός αυτό υπήρξε, επίσης, πολύ βοηθητικό.

Έλι Σκόρτσεβα (Μπλάγκα)

Είναι εξίσου επικριτική με σένα για τη λεγόμενη «οικονομία της αγοράς»;

Κάθε σκεπτόμενος άνθρωπος είναι επικριτικός. Είναι καλό να υπάρχουν άνθρωποι με κρίση, ακόμα κι όταν αυτή συνδέεται με τη χρήση ανεκδότων, σύμφωνα με τη βουλγαρική παράδοση! (Γέλιο).

«Καθετί που μας έμαθαν επί κομμουνισμού ήταν ψεύτικο. Ό,τι όμως, μας έμαθαν για τον καπιταλισμό ήταν απολύτως αληθινό!», υποστηρίζει το σχετικό ανέκδοτο.

Η αναφορά στην «οικονομία της αγοράς» επαναλαμβάνεται κάθε τόσο στο σενάριο σαν μάντρα.

Είναι μια καινούρια θρησκεία. Το αόρατο χέρι της αγοράς θα εμφανιστεί και όλα θα γίνουν παραδεισένια. Η πραγματικότητα, ωστόσο, είναι κάπως διαφορετική. Και ο καπιταλισμός που βιώνουμε στη Βουλγαρία είναι άγριος. Αλλού, είναι πιο κοινωνικός.

Υπάρχει πιο «κοινωνικός» καπιταλισμός; Και δεν εννοώ στην επιφάνεια, αλλά επί της ουσίας.

Δεν ξέρω. Μπορώ να μιλήσω μονάχα για την κατάσταση στη χώρα μου. Ίσως υπάρχει στις σκανδιναβικές χώρες.

Ένας πόλεμος άλλου είδος μαίνεται στη Βουλγαρία, πάντως, όπως αναφέρει η Μπλάγκα.

Ακριβώς.

Επί τριάντα και πλέον χρόνια οι άνθρωποι αυτής της γενιάς προσπαθούν να διατηρήσουν την αξιοπρέπειά τους τη στιγμή που η κατάσταση με το σύστημα υγείας επιδεινώνεται και υπάρχει επισιτιστική κρίση.

Συνταξιούχοι ξοδεύουν τη σύνταξή τους μετακινούμενοι με τραμ από τη μια γειτονιά της Σόφιας στην άλλη, προκειμένου να εντοπίσουν ένα σουπερμάρκετ όπου το γιαούρτι στοιχίζει δέκα σεντ λιγότερο! Μιλάμε για επιβίωση.

Ο πατέρας μου ήταν καθηγητής στη Βουλγαρική Ακαδημία Επιστημών. Η σύνταξή του ήταν σχετικά υψηλή, αλλά όταν χρειαζόταν να πληρώσει τη μηνιαία φαρμακευτική αγωγή που λάβαινε, η σύνταξη εξανεμιζόταν.

Ευτυχώς, τον βοηθούσα με την πληρωμή των λογαριασμών.

Κάθε φορά, όμως, που τον επισκεπτόμουν στο διαμέρισμά του, πέντε λεπτά από το δικό μου, στο κέντρο της Σόφιας, έκλεινε το καλοριφέρ για να μη χρεωθώ περισσότερο.

Προτιμούσε να μένει κουκουλωμένος κάτω από την κουβέρτα του για να διατηρήσει την αξιοπρέπεια του. Παράλογη κατάσταση!

Όλοι αυτοί άνθρωποι -όπως η Μπλάγκα ή ο πατέρας μου- δούλεψαν τίμια όλη τους τη ζωή.

Είναι, λοιπόν, πολύ επώδυνο που της λέει ο γιος της με πολύ υποτιμητικό τρόπο  ότι δεν έχει δουλέψει για τα λεφτά της.

Δασκάλα ήταν, κι ως τέτοια δεν έβγαζε πολλά. Και, όπως οι περισσότεροι συνταξιούχοι της γενιάς της, είναι μόνη, γιατί τα παιδιά της/τους έχουν μεταναστεύσει κάπου στον κόσμο. Έλλειψη αξιοπρέπειας σε συνδυασμό με τη μοναξιά.

Χωρίς πόλεμο, τα τελευταία τριάντα χρόνια το 1/3 του πληθυσμού της Βουλγαρίας έχει μεταναστεύσει.

Ευφυές το σεναριακό εύρημα των τηλεφωνικών απατών, οι οποίες πιο πολύ βάζουν στο στόχαστρο ηλικιωμένους - συνταξιούχους ή μη. Πόσο σύνηθες είναι ως κοινωνικό φαινόμενο στη Βουλγαρία;

Παλαιότερα ήταν πολύ συχνό.

Όταν, όμως, άρχισε το φιλμ να προβάλλεται φεστιβαλικά, με σόκαρε το γεγονός πως το φαινόμενο αυτό συνέβαινε παντού στον κόσμο: στη Γερμανία, στην Τσεχία, ακόμα και στη Μεγάλη Βρετανία.

Στο πλαίσιο της έρευνάς μας για την ταινία, διαπιστώσαμε ότι τα περισσότερα θύματα τέτοιων απατών ήταν πολύ έξυπνοι άνθρωποι, που έπεσαν θύματα λόγω της νομιμοφροσύνης τους σε αρχές/θεσμούς, η οποία για εκείνους ήταν κάτι φυσιολογικό.

Η βουλγαρική κοινωνία δεν μπορεί να βοηθήσει τους ανθρώπους που είναι αφοσιωμένοι σ’ αυτή - κι έτσι θυματοποιούνται.

Έλι Σκόρτσεβα (Μπλάγκα)

Ή γίνονται με τη σειρά τους δράστες παρόμοιων ενεργειών, σε βαθμό που να αναρωτιέσαι ποιος, τελικά, φέρει μεγαλύτερο μερίδιο ευθύνης - το σύστημα ή τα άτομα.

Αυτό ήταν το όνειρό μου, να μη δώσω απαντήσεις.

Σιχαίνομαι τα φιλμ που προσπαθούν να επιβάλουν στους θεατές το «μήνυμά» τους, ακόμα κι αν πρόκειται για καλοσκηνοθετημένα φιλμ.

Ακριβώς. Προσπαθώ να αποδράσω από αυτό το πλαίσιο.

Στο Q&A μετά την προβολή της Μπλάγκα... στο Σαράγεβο ανέφερες ότι ο Αντρέι Ζβιάγκιντσεφ είναι από τους αγαπημένους σου σκηνοθέτες. Τι εκτιμάς περισσότερο στη δουλειά του;

Το ότι στην Ελένα, για παράδειγμα, την αγαπημένη μου ταινία του Ζβιάγκιντσεφ, δεν παίρνει θέση, αλλά παρατηρεί τον χαρακτήρα. Θέλαμε να κάνουμε κάτι παρόμοιο.

Συζητούσαμε, λοιπόν, πολύ το συγκεκριμένο φιλμ όταν προετοιμαζόμασταν για τα γυρίσματα της Μπλάγκα... Υπάρχουν πολλές ομοιότητες ανάμεσα στην Ελένα και την Μπλάγκα.

Η εστίαση κυρίως σε έναν χαρακτήρα ήταν πρόκληση για σένα;

Ασφαλώς, γιατί επρόκειτο για έναν αμφιλεγόμενο χαρακτήρα.

Γιατί ενέταξες στην αφήγηση τον χαρακτήρα της αρμενικής καταγωγής μετανάστριας, η οποία θέλει με τόσο πάθος να γίνει Βουλγάρα;

Υπήρχε αυτή η σκέψη από την αρχή.

Αλλάξαμε, όμως, την εθνικότητά της μερικές φορές. Μιας και η ίδια η ηθοποιός είναι αρμενικής καταγωγής, αλλά ζει στη Βουλγαρία, αυτό τη βοήθησε να είναι πιο ακριβής στην υποκριτική της.

Ο μακαρίτης ο σύζυγος της Μπλάγκα, ένθερμος κομμουνιστής, δεν ήταν θρησκευόμενος. Η ίδια, πάλι, είναι. Εσύ, Στέφαν, σε τι πιστεύεις;

Σε ό,τι με αφορά, είμαι πιο κοντά στον Χριστό. Προέρχομαι από ορθόδοξη οικογένεια και αυτή η κουλτούρα είναι μέρος της ζωής μου, καθώς και της ζωής των παιδιών μου.

Ταυτόχρονα, από ψυχολογικής άποψης δεν είμαι και τόσο θρησκευόμενος, οπότε βρίσκομαι κάπου ανάμεσα, αν και πιο κοντά στη θρησκεία.

Πιστεύεις και στη δύναμη του σινεμά και της τέχνης να αναμοχλεύουν καταστάσεις εντός ενός ανθρώπου, μιας κοινότητας, μιας κοινωνίας;

Δεν είμαι σίγουρος αν μια σοβαρή αλλαγή είναι πιθανή, αλλά νομίζω πως κάθε άνθρωπος πρέπει να δηλώνει «αυτό είναι καλό, αυτό όχι» στο εργασιακό του πεδίο.

Ειμαι σκηνοθέτης, οπότε προσπαθώ να το κάνω μέσα από τις ταινίες μου, χωρίς να περιμένω ότι αυτές θα πυροδοτήσουν κάποια επανάσταση. Κάποιες ερωτήσεις και συζητήσεις, ναι. Αυτό μου αρκεί.

Μιλώντας για αλλαγές, έχει βελτιωθεί καθόλου η κατάσταση στη Βουλγαρία από την τελευταία φορά που κουβεντιάσαμε;

Όταν βγήκε το Directions στη Βουλγαρία, πολλοί είπαν πως είναι υπερβολικά σκοτεινό και καταθλιπτικό. Βάσει της τρέχουσας κατάστασης, φαντάζει πλέον ρομαντική κωμωδία!

Σίγουρα κάποια πράγματα έχουν βελτιωθεί, αλλά πολλά έχουν χειροτερέψει. Ας εστιάσουμε σ’ όσα μπορεί, κάποια μέρα, ν’ αλλάξουν.

Η συνέντευξη με τον σκηνοθέτη πραγματοποιήθηκε κατά τη διάρκεια του 29^ου Φεστιβάλ Κινηματογράφου του Σαράγεβο.

Ευχαριστώ την Nejla Ibraković από το Γραφείο Τύπου του Φεστιβάλ για τη συνδρομή της στον προγραμματισμό της συνέντευξης.

Η ταινία του Στέφαν Κομαντάρεφ Τα μαθήματα της Μπλάγκα προβάλλεται στο πλαίσιο της ενότητας Ανοιχτοί Ορίζοντες του 64^ου Διεθνούς Φεστιβάλ Kινηματογράφου Θεσσαλονίκης την Πέμπτη 9 Νοεμβρίου (Φρίντα Λιάππα, 20:00).

Χριστίνα Ιωακειμίδη: «Στη σκηνοθετική διαδικασία η έκθεση είναι το πιο τρομακτικό»

 

Χριστίνα Ιωακειμίδη (Φωτογραφία: Γιάννης Κοντός)

Βασισμένη στο ομώνυμο μυθιστόρημα του Γιώργου Συμπάρδη, το Medium, η δεύτερη μεγάλου μήκους ταινία της Χριστίνας Ιωακειμίδη, εξερευνά τη σεξουαλική αφύπνιση της νεαρής Ελευθερίας στο αυγουστιάτικο αθηναϊκό «καμίνι».

Το Medium έκανε την παγκόσμια πρεμιέρα του στο φετινό Φεστιβάλ Κινηματογράφου του Σαράγεβο, όπου συναντηθήκαμε με την σκηνοθέτρια, ενώ συμμετέχει στο Διεθνές Διαγωνιστικό του 64^ου ΦΚΘ.

Προς το τέλος του Medium, της δεύτερης μεγάλου μήκους ταινίας σου, ο Άγγελος (Νικολάκης Ζεγκίνογλου) δηλώνει πως αποφάσισε να σπουδάσει ιατρική από περιέργεια να μάθει τι υπάρχει μέσα στο ανθρώπινο σώμα και το μυαλό.

Σε ό,τι σε αφορά, τι σε ώθησε να εμπλακείς με το σινεμά; Και τι σε κρατάει σ’ αυτό;

Ήρθε από μόνο του, νομίζω. Για μένα, το σινεμά είναι ένα μέσο έκφρασης όσων δεν μπορώ να εκφράσω στην καθημερινή μου ζωή.

Γι’ αυτό και είναι ακόμα εκεί και κάθε τόσο μου δημιουργείται η ανάγκη της επιστροφής.

Από πού ξεκίνησες;

Από τη φωτογραφία, μια μοναχική ενασχόληση που σε παρέχει την ευκαιρία να καταπιαστείς μαζί της όποια στιγμή επιθυμείς εσύ.

Κάποια στιγμή βρέθηκα σ’ ένα γύρισμα όπου συνεργάστηκα με τον Πάνο Κούτρα. Αυτή ήταν η πρώτη μου επαφή με τον κινηματογράφο: και υπήρξε τόσο καθοριστική, ώστε να μη φύγω ποτέ. (Γέλιο).

Η ταινία σου βασίζεται στο μυθιστόρημα του Γιώργου Συμπάρδη Μέντιουμ.

Γιατί αποφάσισες να διατηρήσεις και στη φιλμική διασκευή του το ενορατικό, διαισθητικό στοιχείο, όπως εκφράζεται μέσα από τον χαρακτήρα της Άννας (Μάρθα Φριντζήλα) - και όχι μόνο;

Λόγω του τρόπου που εξερευνά αυτή τη διάσταση την οποία κρύβει μέσα της. Συναντώντας την Ελευθερία (Αγγελική Μπεβεράτου) την απελευθερώνει λειτουργώντας ως καταλύτης.

Είναι λίγο σαν μητρική φιγούρα, ένας «ζεστός» άνθρωπος ο οποίος υιοθετεί και φροντίζει ανθρώπους που έχουν ανάγκη, που είναι λίγο χαμένοι. Κι εκείνη, όμως, είναι ένας χαμένος χαρακτήρας.

Αγγελική Μπεβεράτου (Ελευθερία)

Το βιβλίο, κατά τα άλλα, το «πείραξες» λίγο, αρκετά;

Έκανα δύο πολύ σημαντικές αλλαγές.

Η πρώτη συνίσταται στο ότι στο βιβλίο η Ελευθερία είναι πιο μεγάλη από την αδελφή της. Η δεύτερη, πως εκτυλίσσεται στη δεκαετία του 1970.

Ο συγγραφέας είχε εξ αρχής δηλώσει ότι δεν ήθελε να έχει καμία ανάμιξη στο σενάριο. Παρ’ όλα αυτά, του τηλεφώνησα για να τον ενημερώσω σχετικά με τις αλλαγές. «Μην ανησυχείς, πολύ καλή ιδέα!» με καθησύχασε. (Γέλιο).

Δεν τον ενδιέφερε ή διέθετε αρκετή αυτοπεποίθηση ως συγγραφέας;

Θεωρούσε πως δεν έχει νόημα να επέμβει στη δική μου ματιά πάνω στο δικό του έργο.

Ήταν κι η δική του ματιά στραμμένη στην κατεύθυνση μιας αφήγησης που ακουμπά ζητήματα εαυτού, ταυτότητας, ενηλικίωσης, χειραφέτησης, αν και το βιβλίο είναι γραμμένο σε άλλο χωροχρονικό πλαίσιο;

Η ομοφυλοφιλία τη δεκαετία του 1970 στην Αθήνα αντιμετωπιζόταν διαφορετικά. Αυτό το στοιχείο αποτυπωνόταν πιο έντονα στο βιβλίο, αν και με διακριτικό τρόπο.

Ο χαρακτήρας της Ελευθερίας, της πρωταγωνίστριας, ήταν κεντρικός και στο βιβλίο;

Το βιβλίο είναι γραμμένο σε πρώτο πρόσωπο, από εκείνη, και κάποια στιγμή μεταφέρεται στο τρίτο.

Πόσον από τον εαυτό της έβαλε η πρωτοεμφανιζόμενη Αγγελική Μπεβεράτου στην Ελευθερία;

Όλο! Είναι αυτός ο χαρακτήρας στη ζωή. Διαθέτει αυθορμητισμό και θάρρος, χαρακτηριστικά που τα βρίσκω πολύ όμορφα. Κι επειδή είναι χορεύτρια, έχει τρομερή εκφραστικότητα με το σώμα της.

Ήταν ευτυχής η μεταξύ σας συνάντηση;

Τρομερά! Δεν ξέρω αν θα συνεχίσει με την υποκριτική.

Την ανακάλυψα μέσα από ένα βιντεάκι χορού, το οποίο είχε φτιάξει η ίδια, η ίδια είχε κάνει τη χορογραφία του κι επίσης χόρευε. Τότε ήταν δεκαέξι χρονών. Εσωτερικό και συνάμα θαρραλέο βίντεο. Εντυπωσιάστηκα.

Έχει ο χαρακτήρας της κάτι κι από σένα;

Νομίζω πως όλοι μας έχουμε μια τέτοια πλευρά, αλλά δεν την αφήνουμε να εξωτερικευτεί. Γι’ αυτό, άλλωστε, μου άρεσε το βιβλίο, γιατί ένιωθα ότι βρίσκεται πολύ κοντά στα δικά μου βιώματα και σε όσα με απασχολούν.

Ο χαρακτήρας του Άγγελου αναπτύσσεται σε αντίστοιχη έκταση και ένταση και στο βιβλίο;

Αυτό που εισπράττουμε από τον συγκεκριμένο χαρακτήρα είναι αυτό που εισπράττει η Ελευθερία, οπότε κρύβει ένα μυστήριο. Ήθελα να το διατηρήσω, να μην μπαίνουμε εύκολα στη σκέψη του.

Διαθέτει μια κρυμμένη ευαισθησία την οποία δεν αφήνει να εκδηλωθεί εύκολα, αλλά υπάρχει. Είναι συγκινητική.

Σε μια εποχή κατά την οποία έχουμε κορεστεί από τη ματσίλα -κι όχι μόνο στη μεγάλη οθόνη- το να βλέπεις έναν χαρακτήρα ανασφαλή, με δισταγμούς και πραγματικές ευαισθησίες είναι μια πολύ καλοδεχούμενη αλλαγή υποδείγματος.

Πόσο μάλλον όταν ο Νικολάκης Ζεγκίνογλου έχει γενικά υποδυθεί χαρακτήρες πολύ μάτσο.

Νικολάκης Ζεγκίνογλου (Άγγελος), Αγγελική Μπεβεράτου (Ελευθερία)

Ήθελες να αποδομήσεις, να «σπάσεις» μια τέτοια στερεοτυπική αναπαράσταση των αντρικών χαρακτήρων;

Δεν το σκέφτηκα έτσι, αλλά πάντα μου αρέσουν οι πολυδιάστατοι χαρακτήρες.

Που αποκαλύπτονται σταδιακά.

Επειδή είναι μια ταινία η οποία βασίζεται σε μικρές στιγμές και δεν υπάρχουν τρομερές εξάρσεις και κορυφώσεις, αυτές είναι οι πιο σημαντικές. Ως θεατή, η αποτύπωση τέτοιων στιγμών με επηρεάζει κι εμένα εντονότερα.

Υπάρχει κι η καλοκαιρινή Αθήνα. Ποια είναι η σχέση σου με την πόλη;

Πολύ δύσκολη. Σ’ αυτή την πόλη νιώθεις σαν να σε βαράνε, σαν να βιώνεις μια επίθεση. Πολλές φορές έχω φύγει, έχω ζήσει αλλού, και κατόπιν έχω, πάλι, επιστρέψει.

Θα μπορούσες να γυρίσεις το Medium σε μια άλλη πόλη στην Ελλάδα ή το εξωτερικό; Ή έχει η Αθήνα μια ιδιαίτερη βαρύτητα για σένα;

Ήθελα να είναι μια ταινία που θα μπορούσε να «στέκει» οπουδήποτε, αλλά δεν ξέρω αν θα κατάφερνα να τη γυρίσω κάπου άλλου. Έχει, για μένα, βαρύτητα η Αθήνα.

Αν απουσίαζε το στοιχείο της συμπαραγωγής, θα ήταν ακόμα δυσκολότερη η ολοκλήρωσή της;

Η συμπαραγωγή με τη βουλγαρική πλευρά ήταν μια πολύ ευχάριστη έκπληξη. Κάναμε sound design, mixage και color correction εκεί. Έβαλαν την ψυχή τους μέσα στη δουλειά. Δόθηκαν, την αγάπησαν.

Για την ώρα είμαι τρομερά χαρούμενη που ολοκληρώθηκε και η παγκόσμια πρεμιέρα γίνεται στο Σαράγεβο ενώπιον ενός κοινού ευρωπαϊκού κι όχι απαραίτητα ελληνικού.

Πόσο οικεία αισθάνεσαι στο βαλκανικό περιβάλλον;

Πάρα πολύ.

Αγγελική Μπεβεράτου (Ελευθερία), Νικολάκης Ζεγκίνογλου (Άγγελος)

Στο Σαράγεβο έχεις ξανάρθει;

Όχι, και δεν το φανταζόμουν καθόλου έτσι. Νιώθω κάτι επαναστατικό στην ατμόσφαιρα. Το βλέπω στους ανθρώπους τους οποίους συναντώ τυχαία στον δρόμο.

Ανυπομονείς για την ελληνική πρεμιέρα της δουλειάς σου;

Την περιμένω με ανυπομονησία, για να είναι παρόν όλο το συνεργείο, που δε βρίσκεται αυτή τη στιγμή εδώ.

Στη σκηνή η οποία διαδέχεται αυτήν που ανέφερα στην αρχή της κουβέντας μας γίνεται λόγος για τον φόβο. Τι σε φοβίζει στη σκηνοθετική διαδικασία;

Όλα με φοβίζουν. Η έκθεση, όμως, είναι το πιο τρομακτικό. Το να μπορέσεις, τελικά, να επικοινωνήσεις με τους ανθρώπους με τους οποίους συνεργάζεσαι είναι το πιο σημαντικό.

Η συνέντευξη με την σκηνοθέτρια πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του 29^ου  Φεστιβάλ Κινηματογράφου του Σαράγεβο, όπου το Medium έκανε την παγκόσμια πρεμιέρα του αποσπώντας το βραβείο του Cineuropa.

Ευχαριστώ την Nejla Ibraković από το Γραφείο Τύπου του Φεστιβάλ για την συνδρομή της στον προγραμματισμό της.

Η ταινία της Χριστίνα Ιωακειμίδη Medium προβάλλεται στο πλαίσιο του Διεθνούς Διαγωνιστικού του 64^ου Διεθνούς Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης την Τρίτη 7 Νοεμβρίου (Ολύμπιον, 17:00) και την Πέμπτη 9 Νοεμβρίου (Τζον Κασσαβέτης, 22:00).

Είναι, επίσης, διαθέσιμη στη διαδικτυακή πλατφόρμα του Φεστιβάλ μεταξύ Τετάρτης 8 και Κυριακής 12 Νοεμβρίου.