Σοφία Αντωνίου: «Το θέατρο εξακολουθεί να έχει κάτι βαθιά συλλογικό»

 

Ο Σαιξπηρικός Άμλετ συνυφαίνεται με τη Μηχανή Άμλετ του Χάινερ Μύλλερ στην παράσταση ΆΜΛΕΤ (machine), σε σκηνοθεσία-διασκευή της Σοφίας Αντωνίου, με «φόντο» έναν καταρρέοντα κόσμο. Τον δικό μας.

Η παράσταση παρουσιάζεται στο Θέατρο «Πορεία at Victoria». Συζητώντας με την σκηνοθέτρια.

Συγκαταλέγεσαι σε μια νεότερη γενιά δημιουργών, σκηνοθετώντας κυρίως θεατρικές παραστάσεις. Πώς, κατά τη γνώμη σου, οριοθετείται -αισθητικά, πολιτικά, υπαρξιακά- αυτή η γενιά και πώς αντιλαμβάνεσαι το «νέο» στην τέχνη;

Νομίζω πως κάθε προσπάθεια να οριοθετηθεί αυστηρά μια «γενιά» στην τέχνη είναι κάπως περιοριστική, γιατί οι διαδρομές, οι αναφορές και οι αγωνίες του καθενός διαφέρουν πολύ.

Παρ’ όλα αυτά, αισθάνομαι ότι οι νεότεροι δημιουργοί μεγαλώσαμε μέσα σε μια συνθήκη διαρκούς αστάθειας -οικονομικής, πολιτικής, υπαρξιακής- και αυτό αναπόφευκτα διαπερνά τη δουλειά μας.

Υπάρχει μια έντονη επίγνωση της επισφάλειας, αλλά ταυτόχρονα και μια ανάγκη να ξαναβρούμε τρόπους συλλογικότητας, να φανταστούμε κοινότητες, έστω και προσωρινές, μέσα από την τέχνη.

Αισθητικά, βλέπω μια μεγαλύτερη ελευθερία ως προς τα μέσα και τις φόρμες.

Δεν υπάρχει πια τόσο η ανάγκη να υπηρετηθεί μία «καθαρή» θεατρική γλώσσα· οι νεότεροι δημιουργοί συχνά δουλεύουμε πιο υβριδικά, συνομιλώντας με τον κινηματογράφο, τη μουσική, τις εικαστικές τέχνες ή το ψηφιακό περιβάλλον.

Ταυτόχρονα όμως, αυτή η τεράστια πληθώρα εικόνων, υλικών και πληροφοριών μέσα στην οποία υπάρχουμε μπορεί να λειτουργήσει και ως εμπόδιο.

Πολλές φορές δυσκολευόμαστε να φτάσουμε σε κάτι απλό, ουσιαστικό και καθαρό, χωρίς υπερφόρτωση ή διαρκή ανάγκη εντυπωσιασμού.

Ταυτόχρονα, θεωρώ πως ένα νέο σύμπτωμα της εποχής είναι και η εμμονή με το sold out, με την ανάγκη να «πουλήσεις», να δημιουργήσεις ένα προϊόν που θα τραβήξει άμεσα την προσοχή του κοινού.

Αυτή παρουσιάζεται συχνά ως αναγκαιότητα της αγοράς και είναι εύκολο οι καλλιτέχνες να παγιδευτούμε μέσα σε αυτή τη λογική.

Όμως πιστεύω πως ο ρόλος της τέχνης δεν είναι να υπακούει σε αυτό που θεωρείται εμπορικά επιθυμητό ή επικοινωνιακά αποτελεσματικό.

Ίσως η μεγαλύτερη ευθύνη του καλλιτέχνη σήμερα να είναι να προστατεύει έναν εσωτερικό χώρο ελευθερίας - να ακούει το ένστικτό του, τον χρόνο της δουλειάς του και την πραγματική ανάγκη πίσω από αυτό που θέλει να πει.

Όσο για το «νέο», δεν το αντιλαμβάνομαι ως εμμονή με την πρωτοτυπία ή ως ανάγκη να απορρίψουμε ό,τι προηγήθηκε.

Το νέο προκύπτει, για μένα, όταν μια μορφή ή μια αφήγηση κατορθώνει να συλλάβει κάτι αληθινό για το παρόν· όταν δημιουργεί έναν διαφορετικό τρόπο να βλέπουμε, να ακούμε ή να συνυπάρχουμε.

Μπορεί να γεννηθεί ακόμα και μέσα από ένα κλασικό κείμενο, αν αυτό φωτιστεί με έναν τρόπο που αφορά ουσιαστικά το σήμερα.

Αναμετριέσαι συχνά με αυτό που αποκαλείται «κλασική δραματουργία», είτε πρόκειται για την αρχαιοελληνική, είτε την πιο σύγχρονη. Η πρώτη παράστασή σου την οποία παρακολούθησα ήταν, εξάλλου, ο Οιδίποδας Τύραννος.

Τι αναζητάς, τι βρίσκεις, τα σε τρομάζει και τι σε λυτρώνει στα «κλασικά» κείμενα; Και πού, κυρίως, συνίστανται οι προκλήσεις στην απόδοση/διασκευή τους με μια πιο «σύγχρονη» και προσωπική ματιά;

Νομίζω πως επιστρέφω στα κλασικά κείμενα γιατί κουβαλούν κάτι βαθιά ανθρώπινο και ανοιχτό, κάτι που συνεχίζει να μας αφορά ακόμη κι όταν αλλάζουν οι εποχές, οι πολιτικές συνθήκες ή οι αισθητικές φόρμες.

Στον Οιδίποδα, για παράδειγμα, αυτό που με συγκλόνισε ήταν η αγωνία του ανθρώπου να καταλάβει ποιος είναι, ακόμα κι αν η αλήθεια τον διαλύσει. Αυτή η ανάγκη αυτογνωσίας, αλλά και η βία της γνώσης, μου φαίνονται τρομακτικά σύγχρονες.

Αυτό που με τρομάζει στα κλασικά είναι ακριβώς η αντοχή τους· το ότι επιστρέφουν διαρκώς και μας αποκαλύπτουν πλευρές του εαυτού και της κοινωνίας που θα προτιμούσαμε ίσως να μην κοιτάξουμε.

Ταυτόχρονα όμως εκεί βρίσκεται και κάτι λυτρωτικό:

H αίσθηση ότι οι ανθρώπινες αντιφάσεις, οι φόβοι, η μοναξιά, η επιθυμία, η εξουσία ή η απώλεια δεν είναι αποκλειστικά δικά μας βάρη, αλλά κάτι που διαπερνά την ανθρώπινη εμπειρία εδώ και αιώνες.

Η μεγαλύτερη πρόκληση, όταν προσεγγίζεις ένα κλασικό έργο σήμερα, είναι να αποφύγεις δύο παγίδες: από τη μία τη μουσειακή αναπαράσταση και από την άλλη μια επιφανειακή «επικαιροποίηση».

Δε με ενδιαφέρει να κάνω ένα έργο «σύγχρονο» μόνο μέσα από εξωτερικά στοιχεία ή εύκολους παραλληλισμούς με το σήμερα.

Με ενδιαφέρει περισσότερο να ανακαλύψω ποιο είναι το ζωντανό του τραύμα, το υπαρξιακό ή πολιτικό του ερώτημα, και πώς αυτό μπορεί να συναντήσει τη δική μας εποχή με ειλικρίνεια.

Αναζητάς, επίσης, και την κοινωνική διάσταση στη θεατρική δημιουργία, η οποία έχει εκφραστεί και μέσω της συνεργασίας σου με την ομάδα «Εν Δυνάμει» για την παράσταση Σχέδιο Αντιγόνη. Θα ήθελες να αναφερθείς σ’ αυτήν τη συνεργασία;

Έχω μια μακροχρόνια σχέση με την ομάδα «Εν Δυνάμει» και η επαφή μου μαζί της με έχει αλλάξει όχι μόνο ως καλλιτέχνη αλλά και ως άνθρωπο.

Η συνάντηση και η συνεργασία με άτομα με αναπηρία είναι σοκαριστικά αποκαλυπτική, γιατί σε φέρνει αντιμέτωπο με το πόσο η κοινωνία μας δεν είναι πραγματικά μια κοινωνία συμπερίληψης.

Δε βλέπεις σχεδόν ποτέ άτομα με αναπηρία στον δημόσιο χώρο· συχνά είναι κρυμμένα μέσα στα σπίτια ή σε διάφορες δομές, σαν να μην τους ανήκει ισότιμα η κοινωνική ζωή.

Αυτό που κάνει η ομάδα «Εν Δυνάμει» είναι σπουδαίο, γιατί φέρνει το κοινό σε άμεση επαφή με αυτή την πραγματικότητα, χωρίς διδακτισμό ή εύκολη συγκίνηση.

Η παράσταση Σχέδιο Αντιγόνη ήταν για μένα μια πράξη απόλυτης συμπερίληψης: πάνω στη σκηνή δεν έβλεπες ανάπηρα και μη ανάπηρα άτομα, αλλά μια κοινωνία που μάχεται απέναντι σε μια εξουσία που δεν ακούει.

Στον ΆΜΛΕΤ (machine) που παρουσιάζεται, σε σκηνοθεσία σου, στο Θέατρο «Πορεία», συνδυάζεις τον Σαιξπηρικό Άμλετ με τη Μηχανή Άμλετ του Χάινερ Μύλλερ. Ποια είναι τα σημεία σύγκλισης και απόκλισης των δύο κειμένων;

Αυτό που με συγκινεί στη συνάντηση αυτών των δύο κειμένων είναι ότι, παρότι γράφτηκαν σε τελείως διαφορετικές εποχές, μοιάζουν να συνομιλούν πάνω στην ίδια αίσθηση αδυναμίας απέναντι σε έναν κόσμο που καταρρέει.

Ο Άμλετ του Σαίξπηρ είναι ένας άνθρωπος που προσπαθεί να δράσει, να καταλάβει την αλήθεια, να βρει μια ηθική στάση μέσα σε ένα σάπιο πολιτικό σύστημα.

Στη Μηχανή Άμλετ του Μύλλερ, αυτός ο άνθρωπος μοιάζει πλέον διαλυμένος. Η Ιστορία έχει περάσει από πάνω του και έχει αφήσει μόνο θραύσματα, ερείπια, μια αίσθηση αδυναμίας και αποσύνθεσης.

Η βασική τους απόκλιση βρίσκεται ίσως στη σχέση με την ελπίδα.

Στον Σαίξπηρ υπάρχει ακόμη η πίστη ότι η τραγωδία μπορεί να οδηγήσει σε μια μορφή κάθαρσης ή αποκάλυψης.

Στον Μύλλερ, αντίθετα, αυτή η δυνατότητα μοιάζει να έχει χαθεί. Αυτό το πέρασμα από τον άνθρωπο της τραγωδίας στον άνθρωπο των ερειπίων είναι κάτι που με απασχολεί πολύ και αισθάνομαι ότι αφορά βαθιά και τη δική μας εποχή.

«Ο Άμλετ γίνεται (...) μια ανοιχτή αναμέτρηση με τα φαντάσματά μας - τα προσωπικά, τα συλλογικά, τα ιστορικά», διαβάζω στο Δελτίο Τύπου. Ποια είναι αυτά τα «φαντάσματα» και γιατί επέλεξες τον Άμλετ για να τα αντιμετωπίσει;

Τα «φαντάσματα» στον Άμλετ δεν είναι μόνο κυριολεκτικά· είναι όλα όσα επιστρέφουν και μας στοιχειώνουν, ατομικά και συλλογικά.

Είναι οι οικογενειακές μνήμες, η βία, οι αποτυχίες της Ιστορίας, τα πολιτικά τραύματα που δεν έχουν πραγματικά επουλωθεί, αλλά και μια βαθύτερη αίσθηση ματαίωσης ή αδυναμίας που χαρακτηρίζει τη σύγχρονη εποχή.

Ο Άμλετ είναι για μένα ένα πρόσωπο που βρίσκεται διαρκώς αντιμέτωπο με αυτά τα φαντάσματα. Δεν μπορεί να τα αγνοήσει, αλλά ούτε και να τα ξεπεράσει εύκολα.

Είναι ένας άνθρωπος που σκέφτεται, που αμφιβάλλει, που παλεύει να βρει μια αλήθεια μέσα σε έναν διαλυμένο κόσμο. Ίσως γι’ αυτό συνεχίζει να μας αφορά τόσο βαθιά.

Το σκηνικό -«γυμνό», λιτό, ίσως και σκληρό- παραπέμπει στην Έρημη Χώρα, σε έναν τόπο ρημαγμένο από μια καταστροφή που έρχεται. Πώς το δουλέψατε;

Το σκηνικό του Άμλετ είναι, για μένα, ο ψυχικός του κόσμος· ένα υπαρξιακό τοπίο που σταδιακά αποκαλύπτεται.

Με την Μαριλένα Καλαϊτζαντωνάκη, η οποία είναι σκηνογράφος, ενδυματολόγος αλλά και παραγωγός της παράστασης, δουλέψαμε πολύ πάνω στην ιδέα του ερειπίου, της αποδόμησης, της θεατρικότητας που ενυπάρχει ήδη στο ίδιο το έργο και της διαρκούς μεταμόρφωσης.

Ο Άμλετ συνεχώς μεταμορφώνεται, μεταβάλλεται· δεν είναι ποτέ σταθερός, αλλά κάθε φορά κάτι άλλο. Παίξαμε πολύ με αυτούς τους όρους του «είναι» και «φαίνεται», με το τι είναι ψέμα και τι αλήθεια, τι αποκαλύπτεται και τι αποκρύπτεται.

Ο χώρος ακολουθεί αυτή τη ρευστότητα, σαν να αλλάζει μαζί με τη συνείδηση του ίδιου του ήρωα.

Έχω την τύχη να συνεργάζομαι σταθερά με τη Μαριλένα Καλαϊτζαντωνάκη (Οιδίποδας Τύραννος, Σχέδιο Αντιγόνη, Η ζωή, τα γηρατειά και ο θάνατος μιας γυναίκας του λαού).

Μοιραζόμαστε την κοινή ανάγκη να δημιουργούμε κόσμους από το μηδέν· κόσμους με ποίηση αλλά και αλήθεια, που συνομιλούν υποσυνείδητα με το τώρα και λειτουργούν ως εμπειρία για το κοινό.

Μας συνδέει επίσης ένας κοινός ηθικός κώδικας, που αφορά και τον τρόπο δουλειάς: σεβασμό, φροντίδα, ευθύνη και ενιαίο καλλιτεχνικό όραμα.

Η Μαριλένα αναλαμβάνει και το κομμάτι της παραγωγής, ώστε να εξασφαλίζεται ένας τρόπος δουλειάς που στηρίζεται σε αυτές τις αρχές, κάτι που στην εποχή μας δεν είναι καθόλου αυτονόητο.

Είμαι τυχερή που συνεργάζομαι μαζί της και μαθαίνω πολλά από αυτήν.

Και νομίζω πως χρειάζεται να δοθεί περισσότερο φως σε γυναίκες παραγωγούς που βρίσκονται στον χώρο και αγωνίζονται να δημιουργήσουν έναν νέο τρόπο επαγγελματικής σχέσης και καλλιτεχνικής πρακτικής, αφήνοντας πίσω παγιωμένες παθογένειες του παρελθόντος.

Το καστ είναι πολυπρόσωπο και ποικιλόμορφο, τιμώντας με ουσιαστικό τρόπο τη συχνά συκοφαντημένη (αλλά και ύπουλα αφομοιωμένη/αφομοιώσιμη από την εξουσία) αρχή της συμπερίληψης. Με ποια κριτήρια επιλέχτηκαν οι ηθοποιοί;

Το κάστινγκ προέκυψε κυρίως από την ανάγκη να δημιουργηθεί μια ομάδα ανθρώπων που να μπορώ πραγματικά να συνεργαστώ και να εμπιστευτώ στη διαδικασία.

Οι ηθοποιοί αυτοί είναι άνθρωποι που εκτιμώ και θαυμάζω, όχι μόνο για το υποκριτικό τους ταλέντο, αλλά πρωτίστως για αυτό που είναι ως προσωπικότητες και για τον τρόπο που στέκονται μέσα στη δουλειά.

Η επιλογή της Οφηλίας έγινε για μένα αβίαστα, σχεδόν φυσικά, και παρ’ όλα αυτά φέρει από μόνη της μια ισχυρή πολιτική διάσταση.

Δε με ενδιαφέρει να ασχοληθούμε στο έργο με τη συμπερίληψη ως θέμα ή ως δήλωση, αλλά να την πράττουμε στην πράξη, χωρίς να την υπογραμμίζουμε ή να την εργαλειοποιούμε.

Νομίζω πως εκεί βρίσκεται και η ουσία: στο να δημιουργείται μια πραγματική συνύπαρξη πάνω στη σκηνή, χωρίς να χρειάζεται να εξηγείται διαρκώς.

Με τον Δημήτρη Καπουράνη γνωριζόμαστε από τη σχολή και η πρώτη μου δουλειά μετά την αποφοίτηση ήταν μαζί του, στο Lulu.

Από τότε του έκανα την πρόταση να συνεργαστούμε στον Άμλετ, κάτι που προέκυψε με μεγάλη φυσικότητα μέσα από αυτή τη διαδρομή εμπιστοσύνης.

Ο Δημήτρης είναι ένα σπάνιο πλάσμα με ήθος και αληθινή αγάπη για τη δουλειά. Είναι πρωταγωνιστής χωρίς να το κάνει θέμα, χωρίς να το επιβάλλει ή να το διατυμπανίζει.

Και αυτό, για μένα, είναι κάτι που δεν συναντάς συχνά στη δουλειά μας - αυτήν την ταπεινή, ουσιαστική παρουσία που στηρίζει ολόκληρη τη σκηνική διαδικασία.

Σε έναν κόσμο αποδομημένο και εν πολλοίς διαλυμένο -όπως εκείνο του Άμλετ-, μπορεί η τέχνη -και συγκεκριμένα το θέατρο- να συμβάλει στη διατύπωση μιας νέας συλλογικής αφήγησης;

Νομίζω πως σήμερα δυσκολευόμαστε όλο και περισσότερο να πιστέψουμε σε μεγάλες συλλογικές αφηγήσεις· ίσως γιατί έχουμε δει πολλές από αυτές να καταρρέουν ή να γίνονται εργαλεία εξουσίας.

Παρ’ όλα αυτά, το θέατρο εξακολουθεί να έχει κάτι βαθιά συλλογικό: ανθρώπους που συγκεντρώνονται στον ίδιο χώρο και χρόνο για να μοιραστούν μια εμπειρία. Και μόνο αυτό, σήμερα, έχει μεγάλη σημασία.

Δεν ξέρω αν η τέχνη μπορεί να προτείνει μια νέα ενιαία αφήγηση για τον κόσμο.

Ίσως, όμως, μπορεί να δημιουργήσει μικρές κοινότητες εμπειρίας, στιγμές όπου ξαναθυμόμαστε τι σημαίνει να ακούμε, να βλέπουμε και να συνυπάρχουμε πραγματικά με τους άλλους.

Για μένα, εκεί βρίσκεται ακόμη η πολιτική και η ανθρώπινη δύναμη του θεάτρου.

Είναι ήδη μεγάλο κέρδος το ότι, μετά την παράσταση, μένουμε και συζητάμε με το κοινό πάνω στα θέματα του έργου, πάνω στην ποίηση που κάθισε για λίγο πάνω από τα κεφάλια μας.

Αν έστω και ένας άνθρωπος ανοίξει τον Άμλετ ή τη Μηχανή Άμλετ για να τα διαβάσει μόνος του στο σπίτι, τότε αισθάνομαι ήσυχη και μπορώ να πάω παρακάτω.

Οι φωτογραφίες της παράστασης είναι του Ανδρέα Κανελλόπουλου.

Η παράσταση ΆΜΛΕΤ (machine), σε σκηνοθεσία-διασκευή Σοφίας Αντωνίου, παρουσιάζεται στο Θέατρο «Πορεία at Victoria» (Τρικόρφων 3-5 & 3ης Σεπτεμβρίου 69, Αθήνα) μέχρι και τις 2 Ιουνίου.